Rewşa Iraqê ya îro wekî maseyekê ye ku li ser wê gelek lîstikvanên navdewletî û herêmî kişikê dileyîzin, lê mixabin dengê ku herî kêm tê bihîstin, yê xwediyên malê ye. Iraq di qonaxeke wisa re derbas dibe ku serweriya wê ya axê di bin êrişên berdewam ên Tirkiye, Îran û carna jî Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de hatiye perçiqandin. Ev yek nîşan dide ku Iraq ne di rêyeke aram de ye; berovajî vê, ber bi tunela tarî ya bêserûberiya kontrolkirî ve diçe.
Di nav vê alozîyê de, pirsên li ser siberoja Mihemed Şîa El-Sûdanî jî girîng in. Her çend Sûdanî hewl dide hevsengiyekê di navbera komên Şîe, Kurd û Sunneyan de çêbike, lê dubare hilbijartina wî ne tenê di destê dengdêran de ye; ew bêtir bi lihevkirina Îran û Amerîkayê û her wisa vegera pêkan a Muqteda El-Sadr ve girêdayî ye. Heke qeyrana herêmî kûrtir bibe, dibe ku Iraq hewceyî rûyekî nû yê tundtir an jî teknokratekî bibe, ku ev yek şansê Sûdanî dixe bin rîskê.
ŞENGAL DI NAVBERA BERJEWENDIYAN DE QADA ŞER E
Ji bo civaka Êzidî û Şengalê, ev tevlîheviya li Bexdayê her tim wekî nûçeyeke xirab tê xwendin. Dema ku navend qels dibe, herêmên wekî Şengalê dibin qada şerê hêzên derve. Şengal îro di navbera berjewendiyên PDK’ê û hikûmeta navendî ya Iraqê de maye. Heya ku li Bexdayê îradeyeke siyasî ya xurt û serbixwe ya Êzidiyan ava nebe, zehmet e ku Iraq bikaribe bi tena serê xwe mafên Êzidiyan biparêze û naparêze jî.
Mixabin, di dîroka nêz de me dît ku gava xeterî mezin dibû, Bexda berê xwe dida parastina paytextê û herêmên kêmneteweyan di ber bayê qederê de dihiştin. Ji ber vê yekê, Şengalî di daxwaza xwe ya xweparastinê de mafdar in; ji ber ku baweriya wan bi sîstema parastinê ya giştî ya Iraqê şikestiye. Rastiyeke tal heye: Heya ku Şengal di navbera Hewlêr û Bexdayê de wekî karteke siyasî were bikaranîn, pêkanîna daxwazên civaka Êzidî dê bibe mijara bazariyan, ne mijara mafên mirovan.
XALA 125 Û 140 A DESTÛRA LI SER KAXEZÊ
Di derbarê daxwazên 11 salan ên ji bo xweparastin û xwebirêvebirinê de, Destûra Iraqê di xala 125’an de mafê îdarî û çandî dide kêmneteweyan. Lê dema mijar tê ser xwerêveberiya leşkerî an siyasî, Bexda vê wekî metirsiyekê li ser yekparçeyiya welat dibîne. Iraq di vê qeyranê de ne amade ye ku mafê xwerêveberinê bide Şengalê, ji ber ku ditirse ev bibe mînak ji bo herêmên Sunne an parêzgehên Şîe yên din.
Lê belê, di nava vê kaosê de derfetek jî heye; heke civaka Êzidî karibe yekdengiya xwe ya hundirîn ava bike û bi Bexdayê re li hev bike ku Şengal nebe qada şerê hêzên derve, dibe ku Iraq neçar bibe hin gavan ji bo statuyeke taybet bavêje. Lê wekî ku em dibînin, her carê ku Şengalî dixwazin dengê xwe bilind bikin an daxwaza mafê xwe yê rewa dikin, bi êrişên asmanî an bi peymanên wekî Peymana 9’ê Cotmehê ku bêyî vîna wan hatî îmzekirin, têne bêdengkirin.
Dema em di bingeha zagonî ya mafên civaka Êzidî de kûr dibin, em rastî çarçoveyeke ku di teoriyê de pir demokratîk lê di pratîkê de felçbûyî tên. Xala 125’an a Destûra Iraqê ya sala 2005’an bi eşkere dibêje ku ev destûr mafên îdarî, siyasî, çandî û perwerdehiyê yên pêkhateyan garantî dike. Lê pirsgirêka sereke ev e: Di destûrê de hatiye diyarkirin ku ev maf dê bi zagonekê werin birêkûpêk kirin, lê di nava van 20 salan de, Parlemana Iraqê ti carî zagoneke taybet a ku çarçoveya vê xwerêveberiyê diyar bike, dernexistiye. Ji ber vê yekê, Xala 125’an mîna mifteyekê ye ku heye, lê deriyê ku pê ve hatî girêdan hîn nehatî çêkirin.
Ji aliyê zagonî ve, rewşa Şengalê di bin bandora Xala 140 de ye. Ev xala ku diviyabû pirsgirêka axê di navbera Hewlêr û Bexdayê de çareser bikira, ji bo Êzidiyan bûye xefikek. Ji bo Iraqê, naskirina hêzên parastinê yên Êzidî wekî beşek ji sîstema zagonî, tê wateya naskirina modeleke nû ya rêveberiyê ku dibe ku pêkhateyên din jî daxwaza wê bikin.
ASTA NAVDEWLETÎ Û ZAGONA RIZGARBÛYAN
Di qada navdewletî de piştî fermana 2014’an, gelek welatên wekî Elmanya û Belçîkayê komkujiya Êzidiyan wekî Jenosîd nas kirin. Li gorî peymanên navdewletî, Iraq mecbûr e ku piştî jenosîdekê herêmên wan qurbaniyan biparêze. Lê belê, Peymana 9’ê Cotmehê 2020 mînaka herî zelal a vê nakokiyê ye. Ev peyman bêyî nûnerên Êzidiyan hat amadekirin û bêtir wekî hewildanek ji bo bêçekkirina wan hat dîtin.
Serkeftina herî mezin a zagonî ya salên dawî, Qanûna Rizgarbûyên Êzidî ya sala 2021’ê ye. Ev qanûn cara yekem e ku mafê tazmînat, xanî û piştgiriya derûnî bi fermî nas dike. Lê pirsgirêk di cîbicîkirinê de ye; burokrasî û gendeliya Bexdayê nahêle ev alîkarî bigihêjin qurbaniyan. Ji bo ku Şengalî bikaribin mafê xwe biparêzin, divê ew naskirina jenosîdê wekî çekekî qanûnî bi kar bînin da ku Bexdayê neçarî statuyeke taybet bikin.
Iraq welatekî wisa ye ku zagon li ser kaxezê zêrîn in, lê li ser erdê hêza çekan dipeyive. Parastina civaka Êzidî tenê bi guhertina hişmendiya navendperest a li Bexdayê pêkan e. Her çend di nava vê krîzê de ev yek dûrî hiş xuya bike jî, ji bo hebûna Êzidiyan, têkoşîna li ser vî mafî ne bijarte ye, neçariyeke dîrokî ye.
