Prof. Tahsîn Yeşîldere diyar kir ku akademîsyenên ku daxuyaniya “Em ê nebin hevkarê vî sûcî” îmze kirine ji bo mafên mirovan, demokrasî û azadiyê her tiştî didin ber çavên xwe û destnîşan kir ku hejmareke zêde akademîsyenên ku ji bo aştiyê dengê xwe bilind bikin, çareseriyek demokratîk pêşniyar dikin û daxwaza bidawîanîna şer dikin, hene. Profesor Yeşîldere anî ziman ku ev yek hişt ku rêveberên bîat dikin û di bin fermanê de ne eşkere bibin. Prof. Yeşîldere destnîşan kir ku ne mimkûn e ku zanîngehên Tirkiyeyê di rewşa heyî de tevkariyê li pêvajoya aştiya civakî bikin.
Di sala 2016’an de hezar û 128 akademîsyenên Tirkiyeyê ji bo dewleta Tirk dev ji polîtîkayên xwe yên şer ên li dijî Kurdan berde û aştiyê ava bike daxuyanî dan. Ev daxuyanî wekî Daxuyaniya Akademisyenên Ji Bo Aştiyê derbasî dîrokê bû. Piştî vê daxuyaniyê, desthilat û medyaya wê akademîsyenan hedef girtin. Ew ji akademiyê hatin avêtin. Hin ji wan hatin girtin, sirgûn kirin, întîxar kirin û neçar man ku li kolanan firoşkariyê bikin. Ev gava akademîsyenan piştî banga dîrokî ya 27’ê Sibatê ji nû ve kete rojevê. Prof. Tahsîn Yeşîldere ku ji ber ku endamê Akademisyenên Ji bo Aştiyê bû ji zanîngehê hate avêtin, li ser ezmûnên Akademisyenên Ji Bo Aştiyê û nêrînên wan ên li ser pêvajoya nû ji ANF’ê re axivî.
QADA AZADIYÊ TÊ TUNEKIRIN
Prof. Yeşîldere wê serdemê wiha bi bîr xist: “Tirkiye pênc sal in di şerê ku navenda wê li Sûriyeyê ye li Rojhilata Navîn e yan jî derveyî sînor de ye. Di Tîrmeha 2015’an de rewşa bêpevçûnê ku nêzî 2 salan berdewam dikir, bi dawî bû. Di navbera hilbijartinên 7’ê Hezîranê û 1’ê Mijdarê de, bi sedan kes di operasyon û pevçûnên leşkerî de jiyana xwe ji dest dan. Piştî avakirina hikûmeta nû, bi taybetî li bajarên ku piraniya wan Kurd in, qedexeyên derketina derve, pevçûn û pêkanînên îdarî û leşkerî yên ku mafê jiyanê yê gel binpê dikin, berdewam kirin. Şerê navxweyî û dijberîkirina civakê ya mohra xwe li 46 salên dawî yên li Tirkiyeyê xist, rê li ber gelek windahiyan vekir. Xweza, mirov û civak zirar dîtin, hat asta ku neyê tamîrkirin û ev yek heta pêvajoya aştiyê ya dawî jî wisa bû. Tundî bêyî ku sînoran nas bike ji nifşekî derbasî nifşekî din bûye û ev yek rê li ber trawmaya civakî ya wêranker vekir.
EV YEK LI ZANÎNGEHAN JÎ TÊN DÎTIN
Wê demê desthilatê pevçûnên navxweyî wekî pêdiviyek ferz dikir û ev zîhniyet rasterast bandor li kampusên zanîngehan kir. Her ku pevçûnên navxweyî zêde dibûn, tundiya ji zîhniyeta îdareya ewlehiyê (li gel Qanûna Ewlekariya Navxweyî ya ku di wê demê de hatibû pejirandin) diqewimî, gihîştibû asteke mezin. Hema hema her roj bi sedan hêzên çevîk û polîsên tîmên taybet bi ser avahiyên zanîgehan de digirtin, gef li xwendekar û hîndekaran dixwarin. Li hin kampusan, rojek jî bêyî muameleya xirab û binçavkirinan derbas nedibû. Mudaxaleyî naveroka ders û pirsên ezmûnan ên hîndekaran dikirin û ji ber vê yekê lêpirsîn û dozên cezayê zêde bûn û wateya azadiya akademîk ji holê dihate rakirin.
JI BER PÊWÎSTIYA BERPIRSIYARIYA AKADEMÎK BÛ
Her çiqas beşek ji welêt dişewite jî, her kesên ku hişê wan li ser wan e dizane ku ev agir bi vir ve ne sînordar e. Di pêvajoya ku ber bi 1’ê Mijdarê ve diçû de, alozî bi hilbijartinan re zêde bûn û piştre tundiya ku rê li ber windayiyên sivîlan vekir bi dorpêçkirinan, malên hatin wêrankirin dewam kir û jin, kal û pîr û zarokan jiyana xwe ji dest dan. Mirovên ku ji cih û warên xwe hatin koçberkirin. Ji nişka ve ew hezar û 128 îmzeyên akademiyê di vê rewşa psîkolojîk û rewşa ruhî ya civakî de derket holê. Li vî welatî her tişt, tevî hemû çewisandinan jî, hîn jî bi sed hezaran mirov di 1’ê Gulanê de dadikevin kolanan. Dema komkujiya Somayê pêk hat kedkar daketin kolanan. Hîn jî tevgereke jinan a mezin û li ser piyan hebû, Kurd û Elewî hebû, mirovên hatine wêderkirin hebûn, berxwedana kesên LGBT hebû, hîn jî bi deh hezaran kes bi dirûşmeya ‘Ji Hrant re edalet’ kom dibûn û serhildanek mîna Berxwedana Geziyê ya dîrokê qewimîbû. Akademîsyen bi berpirsiyariya akademîk û bi hesta ku divê tiştek were kirin, ji bo rawestandina vî şerî, pevçûna navxweyî, bilindkirina dengê aştiya civakî, vekirina rê û vegera pêvajoya aştiyê hatin gel hev.
LI 822 AKADEMÎSYENAN DOZ HATE VEKIRIN
Serokkomar van akademîsyenan wekî “rewşenbîrên gelale, mirovên tarî û nezan” bi nav kiribû. Bang li YOK û dozgeran kir ku lêpirsînê vekin. Ev yek têr nedît û got, ‘Divê ew kesên ku nanê vê dewletê dixwin û xiyanetê li dewletê dikin werin cezakirin’. Lijneya Xwendina Bilind (YOK) jî daxuyanî weke “piştgiriya terorîzmê dike” bi nav kir û ragihand ku ew ê li dijî van akademîsyenan tedbîrên pêwîst bigirin. Zanîngeh jî li gor vê talîmatê tevgeriyan û lêpirsînên derqanûnî dan destpêkirin. Hejmara destpêkê ya îmzekaran hezar û 128 bûn, paşê gihîşt 2 hezar û 210 kesan lê li 822 akademîsyenan doz hatin vekirin. 406 akademîsyen bi biryara KHK’ê ji kar hatin derxistin. Ji 377 Akademîsyenên Ji Bo Aştiyê yên ku bi KHK’ê ji kar hatin derxistin ji bo vegerin karê xwe doz li dewletê vekirin û ji wan tenê 158 akademîsyen vegeriyan ser karê xwe. Tevî biryara Dadgeha Destûrî (AYM) jî ji wan tenê 49 akademîsyenan dest bi karê xwe kirin, hîn 232 akademîsyen venegeriyane ser karê xwe. Di dozên têkildar de, 146 akademîsyen 15 mehan; 10 akademîsyen 18 mehan; 18 akademîsyen 22 mehan; 5 akademîsyen 25 mehan; 17 akademîsyen 27 mehan; 7 akademîsyen 30 mehan; akademîsyenek 36 mehan ceza li wan hatin birîn. Dozên hin akademîsyenan li Dadgeha Îstînafê ne.”
YÊN KU BÎAT NEKIRIN HATIN DÎTIN
Prof. Yeşîldere diyar kir ku tevî van zextan jî hejmara îmzekarên daxwaznameya “Em ê nebin hevkarê vî sûcî” 2 hezaran derbas kir û ev yek bi awayekî zelal nîşan dide ku akademî li hember zilmê bêdeng namîne. Prof. Yeşîldere têkildarî kampanyaya îmzeyan jî ev tişt anî ziman:
“* Yekemîn; Tirkiye dît ku akademîsyenên hestyar ên ku li zanîngehên Tirkiyeyê bîat nakin hene û ji bo mafên mirovan, demokrasî û azadiyê her tiştî didin ber çavên xwe hene. Her wiha hejmareke zêde akademîsyenên ku ji bo aştiyê dengê xwe bilind dikin, çareseriyên demokratîk pêşniyar dikin û daxwaza demildest dawî li şer were dikin, hene.
* Duyemîn; zanîngeh xweser in; em di çarçoveya azadiya akademîk de ramanên xwe bi awayekî azad tînin ziman. Em teslîmî wan nabin; em li dijî her cure wesayetê ne. Zanîngeh ên me ne; ew ê bi me re azad bibin.
* Sêyemîn; rêveberên ku bîatê dikin û yên di nav zincîra fermandanê de derxist holê. Her wiha piraniya akademîsyenên îmzekar ne Kurd bûn û tevî zextên desthilat û YOK’ê jî daxuyanî îmze kirine û ev ruhê xurt nîşan da. Yanî wan qalib şikand.”
PIŞTÎ GIRTINAN JÎ PIŞTGIRÎ BERDEWAM KIR
Prof. Yeşîldere bi bîr xist ku piştî girtinan û tevî êrîşên desthilatê jî piştgirî berdewam kir û wiha domand: “Tişta ku dewlet fêm nake heye. Akademî bi civaka akademîk a navneteweyî re ye. Di encamê de em hemû beşdarî konferansên navneteweyî dibin û di kovarên navneteweyî de dinivîsin. Ji derdorên akademîk ên navneteweyî heta zanîngeh, rêxistinên zanistî, saziyên lêkolînê, siyasetmedar, YE û balyozan, ji her beşê piştgirî dane akademîsyenan. Hevgirtina derve zexta xwe nîşan da. Li hundir jî hevgirtinek xurt hebû û li ber girtîgehan nobet hatin girtin. Ev tê wateya berevajî armanca aliyê din. Yanî armanc tirsandin û bêdengkirin bû, ne em û ne jî hevalên me yên li hundir netirsiyan, ne jî yên li derve bêdeng man. Komên ku divê qet nehatina gel hev, li ber girtîgehan hatin gel hev.. Akademiyên Kolanan û Akademiyên Hevgirtinê hatin avakirin û hevgirtin gihîşt lûtkeyê.
DÛRXISTINA JI ZANÎNGEHAN BERDEWAM DIKE
Dewletê çi kir? Bi hinceta Rewşa Awarte û KHK’ê re akademîsyenên îmzekar û demokrat ên pêşverû ji zanîngehan dûrxistin û ji kar derxistin. Bi destê rektor û dekanên bîat li YOK’ê dikin lêpirsîn hatin vekirin. Akademîsyenên ku ceza li wan nehatin birîn venegerandin ser kar û dîsa derbarê wan de lêpirsîn hatin vekirin. Di pêvajoya lêpirsînê de ji zanîngehê hatin dûrxistin. Ev pêvajo hîn jî berdewam dike.”
ÎRO ZANÎNGEH JI PÊVAJOYA NÛ RE BÊDENG IN
Prof. Yeşîldere bal kişand ser refleksa akamdemîsyenên ku di sala 2016’an de nîşan dabûn û niha nedane. Prof. Yeşîldere bêdengiya zanîngehan wiha rave kir: “Ev encama polîtîkayên demdirêj e. Ev yek bi darbeya leşkerî ya 12’ê Îlonê destpê kir û bi AKP’ê re, zanîngeh veguherîn hewşên paşîn ên desthilatdariya siyasî. Ev rewş nêzîkatiyên derexlaqî yên ku xwe nêzîkî desthilatê dibînin û hêza desthilatê bi kar tînin, derxist holê. Zanîngeh ji civak û pirsgirêkên civakî yên derdora xwe dûr sekinîne. Di aliyê din de bi avaniyeke siyasî ya paşverû û zexta desthilatê re di nava dejenerebûneke siyasî ya ku wê neyê tamîrkirin de ne. Di encamê de polîtîkayên ku ji 12’ê Îlonê ve destpê kiriye û bi awayekî sîstematîk pêk tînin. Ji bo zanîngehên ku peywira wan a sereke bi awayekî azad hilberandina zanînê ye û erozyona di akademiya azad, demokratîk/xweser û perwerdehiya bi kalîte de derketiye holê were telafîkirin, divê zanîngeh ‘ji dorpêça siyaset, ol û piyasayê’ were paqijkirin. Zanîngehên di vê dorpêçê de, ne pêkan e ku karibe tevkariyê bike û nêrînên xwe erênî û neyînî bîne ziman.”
Prof. Yeşîldere wiha dawî li axaftina xwe anî: “Biryarên Meclisa Parlamenteran a Konseya Ewropayê hene. Ger sînorên azadiya ramanê berfireh be wê civakê bixe nava kaosê û tirsa ku wê sîstemê têxe nava talûkeyê. Di lêkolînan de azadiya ramanê di aliyê teoriyê de gihîştina raman û agahdariyê (wergirtina nûçe û agahdariyê), şermezarkirina ji ber ramanên xwe (azadiya qinyatê) û vegotin û weşandina ramanên xwe (azadiya îfadeyê) ji sê hêmanên bingehîn pêk tê û ji ber hetta zanîngeh jî dûrî van têgehan e, ne pêkan e ku tevkariya vê pêvajoya aştiya civakî bikin.”
Wê berdewam bike…
