Hîndekar û lêkolînereke Zanîngeha Derby û DEMOS’ê Dr. Nîsan Alici nîqaşên li ser statuya qanûnî ya rojane û komîsyona meclisê ya di çarçoveya avakirina aştiyê û dadweriya veguhêz de di meseleya Kurd de nirxandin. Alici pratîkên çareserkirina nakokiyan ên li cîhanê û dînamîkên heyî yên Tirkiyeyê dan ber hev. Alici bal kişand ser kêmasiyên rapora komîsyona TBMM’ê ya ku bi mehan xebitî û destnîşan kir ku hîn jî gavên qanûnî yên berbiçav nehatine avêtin.
Alici diyar kir ku desthilatdarî di gavên herî bingehîn de wekî serbestberdana girtiyên siyasî û dabînkirina garantiyên qanûnî paşguh dike. Alici destnîşan kir ku di vê serdemê de ku meclis nêzî girtinê dibe, biryarên darazî û siyasî yên mezin ên li pey hev, metirsiya wê yekê hildigirin ku bendewariyên ji bo sererastkirinên zagonî careke din têk biçin.
LI CÎHANÊ BAWERIYA BI DADWERIYA VEGUHÊZ GUHERÎ
Dr. Alici diyar kir ku di pêvajoyên çareserkirina nakokiyan de li seranserê cîhanê “dadweriya veguhêz” populerbûna xwe ya berê winda kiriye û got ku baweriya bi normên navneteweyî yên mafên mirovan zirar dîti ye û wiha got, “Li Tirkiyeyê dînamîkek cuda heye, lê jixwe di salên dawî de em dibînin ku li çend welatan pêvajoyeke çareserkirina nakokiyan dest pê kiriye û pêvajoyeke berfireh a avakirina aştiyê pêk hatiye? Jixwe ev ne tiştekî pir berbelav e. Mixabin dema ku dadweriya veguhêz cara yekem derketibû holê û pir populer bû, li pey xwe hişt. Êdî bi wî awayî nêzî nakokiyan nabin.
Nivîsa Guneş Daşli ya ku beriya salek û nîvan li ser ‘rêveberiya nakokiyan a otorîter’ di DEMOSê de hatibû weşandin, bi hûrgulî nîşan dida ku pêvajoyên derbasbûna ji şer ber bi aştiyê ve di pergala cîhanê ya heyî de çiqasî ji raboriyê cuda ne. Lewma, em niha li mînakên nêz ên wekî Kolombiyayê binêrin ku aştî û dadweriya veguhêz bi hev re hatine sepandin, 10 sal di ser re derbas bûne û di 10 salan de cîhan û pergala navneteweyî hatine cihekî pir cuda. Li Tirkiyeyê jî wisa ye, lê ev rewş ne tenê ji bo Tirkiyeyê ye. Ji ber vê yekê cih, çarçove, hewcedarî û baweriya bi dadweriya veguhêz pir guheriye. Yan jî dema em di warê mafên mirovan ên navneteweyî de difikirin, bi jenosîdan re jixwe baweriya bi normên mafên mirovan lewaz bû. Diyar bû ku ew di pergaleke çiqasî nazik de ne. Divê mirov van ji hev cuda nefikire. Ji ber vê yekê dema em li mînakên din binêrin, êdî ew berawirdkirin ne pir biwate ye.”
Alici destnîşan kir ku her çend mekanîzmayên navneteweyî kêm bimînin jî, mînakên borî ji bo îro “reçeteyek” tam pêşkêş nakin û ezmûna Îrlandaya Bakur bi vî rengî berawird kir û wiha dirêjî da axaftina xwe: “Ger em li Îrlandaya Bakur binêrin, ew 30 sal berê di pergaleke cîhanê ya pir cuda de bûye. Bê guman, di mînakên din de jî rewş hene ku meseleyên wekî dadwerî, derxistina rastiyê û rûbirûbûnê kêm mane an jî gavên wan şûn de hatine avêtin, lê ev jî pir hêvîdar nîn in. Li Îrlandaya Bakur bi dehan sal di ser bidawîbûna şer û îmzekirina peymana aştiyê re derbas bûne. Lê belê hîn jî parêzvanên mafên mirovan, parêzer û malbatên kesên hatine kuştin, ji bo înfazên bêdaraz û kujerên nediyar di van salan de bi têkoşînekê dikarin gavan bidin avêtin. Li wir jî mekanîzmayeke berfireh a dadweriya veguhêz nehatibû avakirin, lê hinek tişt parçe parçe çêbûn. Bo nimûne, ji bo tespîtkirina rastiya windayan û dîtina cenazeyên wan li Îrlandaya Bakur komîsyoneke serbixwe hatibû avakirin. Ev pêvajoyek paralelî peymana aştiyê bû. Tiştên bi vî rengî yên perçekirî çêbûne, lê nêzîkatiyek yekpare tune ye. Meseleyên dadwerî û rastiyê hîn jî li derve mane û tên nîqaşkirin. Lê gelo şer qediya ye? Belê, qediya ye. Lê wekî ku min got, atmosfereke siyasî û rejîmeke mafên mirovan a wisa cuda hebû ku niha berawirdkirina bi wan mînakan re mixabin tiştekî zêde nade me.”
DI RAPORÊ DE DAXWAZÊN DERBARÊ RÛBIRÛBÛNA BI RABORIYÊ RE NEHATINE NÎŞANDAN
Akademîsyen Nîsan Alici ku nîqaşên statuya qanûnî ya rojane û fonksiyona komîsyona meclisê ya li Tirkiyeyê dinirxîne, rexne kir ku di rapora komîsyona meclisê de cih nedane daxwazên parêzvanên mafan û xizmên windayan û got: “Ger em bi taybetî li dadweriya veguhêz binêrin, xebata komîsyonê û derketina raporekê tiştekî erênî ye, lê di wê rapora komîsyonê de daxwazên der barê rûbirûbûna bi raboriyê re nîn in, ew nehatine nîşandan. Halbuki Dayikên Şemiyê, Dayikên Aştiyê, xizmên windayan, gelek saziyên mafên mirovan û akademîsyenên ku li ser çareserkirina nakokiyan dixebitin, çûn wê komîsyonê û rasterast daxwazên xwe yên dadwerî û rastiyê ragihandin. Yanî tevî ku em şahid in ku li wan hat guhdarîkirin, di raporê de qala wê nayê kirin ku pêvajoyeke aştiyê an jî çareseriya meseleya Kurd pêwîstî bi bicihanîna van daxwazan heye. Ev kêmasiyeke pir mezin e.
Nexwe ev komîsyon bi mehan xebitî, lê encama wê ya berbiçav çi bû? Di dema xebata komîsyonê de jî nîqaşên ‘Armanca komîsyonê çi ye û dê çi jê derkeve?’ hebûn. Heya car caran rexneyên parlamenterên endamên komîsyonê jî di raporê de cih girtine. Heger dê wisa bibûya, çima evqas mirov çûn li wir bendewarî, daxwaz û nêrînên xwe vegotin? Çima ev nayên berçavgirtin?”
GAVÊN BINGEHÎN JÎ BI GIRANÎ TÊN AVÊTIN
Dr. Nîsan Alici anî ziman ku neavêtina gavên herî bingehîn jî bendewariyên civakî daxistiye asta herî kêm û tabloya heyî wiha nirxand: “Em li cihekî wisa ne ku gavên bingehîn ên têne payîn jî bi giranî tên avêtin. Di meseleya rûniştina pêvajoyê li ser statuyeke qanûnî, meseleya zagon û statuyê yan jî dîtina tiştekî berbiçav derbarê vegeran de; di gavên wekî serbestberdana girtiyên siyasî û vegera gelek kesên ku bi neheqî di hundur de ne bo cem malbatên xwe, tu pêşveçûn nayê dîtin.
Ji ber vê yekê mixabin em bi vê hestê re rûbirû dimînin: Li aliyekî daxwazên rûbirûbûna bi raboriyê re û dadweriyê bihêlin, mirov hîs dikin ku ‘Bila qet nebe ev beş werin çareserkirin, yanî rewşa ku em jê re dibêjin aştiya negatîf pêk were, em ê paşê ji bo yên din têkoşînê bikin’. Ger em rastgo bin, mixabin em li cihekî wisa ne.”
BIRYARÊN LI PEY HEV PIRSA ‘GELO DÊ PÊVAJO TÊK BIÇE’ ÇÊDIKIN
Alici diyar kir ku bendewariyên derbarê derbasbûna sererastkirinên qanûnî beriya girtina meclisê, bi biryarên darazî û siyasî yên li pey hev hatine taloqkirin û bal kişand ser nediyariya atmosfera siyasî û ev tişt gotin: “Dibe ku me beriya du rojan biaxiviya, me ê tiştekî din pêşbînî bikira. Lê niha dema em li ser vê diaxivin, nû biryara ‘bêhukmiya teqez’ ji bo CHP’ê hat, Zanîngeha Bilgi hat girtin; biryarên pir mezin li pey hev tên girtin. Di demekê de ku ji girtina meclisê re pir hindik maye, zehmet e ku mirov bibîne ka planek çawa heye û dê çi bibe. Halbuki di çend rojên dawî de me daxuyaniyên wisa didît ku qala lezkirina sererastkirinên qanûnî û derbasbûna wan beriya girtina meclisê dikirin. Van biryarên ku li ser vê yekê hatin, bê guman vê pirsê çêdikin: Gelo ev pêvajo dê careke din têk biçe an dê dîsa paşve gav werin avêtin? Ji ber ku em dizanin ev biryar bi hev ve girêdayî ne. Ji ber vê yekê mixabin dîtina pêşiya me ne hêsan e.”
Dr. Nîsan Alici destnîşan kir ku xitimînên di girtina serdema qanûndanînê ya par de îsal jî fikarên wekhev çêdikin û gotinên xwe wiha bi dawî kir:” Ev rewş bê guman pir xirab e; par jî di van deman de gelek hêvî hebûn. Bendewariyek hebû ku beriya girtina meclisê hinek guhertin çêbibin, bi kêmî ve dihat xuyakirin ku dê ji bo girtiyan tiştek were kirin lê nebû. Pêşî hat gotin ‘Meclis girtî ye, temam dê bimîne ji payîzê re, dê di komîsyonê de were nîqaşkirin’ û niha em salek bi şûn de ne. Dîsa em nêzî girtina meclisê û dawiya serdema qanûndanînê bûn û ev rîsk hemû hîn li holê ne. Ev rewş jî bê guman, fikarên pir cidî çêdike.”
