AKP ku ji sala 2002’an û vir ve li Tirkiyeyê desthilatdar e, li qada ewlekariya jiyanê û mafên jinan polîtîkayeke paşketinê ya bi rêk û pêk meşand. Li gorî daneyên rêxistinên civaka sivîl, di navbera salên 2010 û 2025’an de herî kêm 4 hezar û 155 jin hatin kuştin, 2 hezar û 436 jin jî bi gumanbarî mirin. Ev pêvajo bi tasfiyekirina garantiyên qanûnî, biryarên vekişîna yekalî ji Peymana Stenbolê û gotinên zayendîperest ên rêveberên dewletê işaretê bi krîzeke binyadî dike. Li Tirkiyeyê ji sedî 61 ê jinên hatin kuştin li mala xwe hatin qetilkirin. Her wiha polîtîkaya veşartina daneyan a saziyên fermî jî tê zanîn.
LI GORÎ SALAN STATÎSTÎKA KUŞTINA JINAN
Li gorî daneyên Platforma Em ê Kuştina Jinan Rawestînin (KCDP) û Anit Sayaç’ê, di dema desthilatdariyên AKP’ê de kuştina jinan qat bi qat zêde bû. Saziyên fermî daneyên li ser kuştina jinan bi rêk û pêk qeyd nakin û bi raya giştî re parve nakin. Wezareta Karên Hundir jî ji sala 2021’ê û pê ve eşkerekirina daneyên li ser kuştina jinan sekinand. Lê belê li gorî daneyên rêxistinên civakî yên sivîl ên ji sala 2002’an û vir ve rewş bi vî rengî ye:
HEJMARÊN KRÎTÎK
Di navbera salên 2010 û 2025’an de bi giştî 4 hezar û 155 jin hatin kuştin, 2 hezar û 436 jin jî bi gumanbarî mirin. Ji sala 2024’an û pê ve ku hingî qeydkirina daneyan destpê kir, 394 jin hatin kuştin ku bû sala herî zêde jin lê hatin kuştin.
Sala 2011’an ku Peymana Stenbolê hate îmzekirin, di nava 15 salan de yekane sal bû ku herî kêm jin lê hatin kuştin. Di wê salê de 121 jin hatin kuştin. Piştî ku Tirkiyeyê di sala 2021’ê de xwe ji Peymana Stenbolê vekişand, di sala 2022’an de kuştina jinan ji sedî 20 zêde bû û gihîşt 334’an. Hejmara mirina bi guman a jinan jî di navbera salên 2017 û 2023’an de ji sedî 82 zêde bû.
Ji sedî 61 ê jinên hatin kuştin li mala xwe, ji sedî 57 jî bi çekê hatin kuştin. Di sala 2025’an de 23 jin ji ber ku biryara parastina wan bi cih nehate anîn hatin qetilkirin. Heman salê 17 jin ji aliyê leşker û polîsan ve hatin kuştin.
Daneyên ku li jorê hatin dayin radixin pêş çavan ku di dema desthilatdariyên AKP’ê de kuştina jinan ne tenê “pirsgirêkeke civakî” ye, lê encamek ji polîtîkaya bi rêk û pêk e.
MIRINA BI GUMAN
Ji sala 2020’î û pê ve mirina bi guman a jinan bi rêk û pêk zêde bû. Sala 2020’î 171 jin bi gumanbarî mirin, sala 2025’an ev hejmar bû 297. Li gorî daneyên KCDP’ê, piraniya van mirinan nehate ronîkirin. Di hin bûyerên hatin ronîkirin de eşkere bû ku bûyer kuştina jinan e. Rêxistinên jinan dibêjin, di hin dosyayan de bûyer weke ‘xwekuştin’ an jî ‘qeza’ hatin nirxandin û ji ber vê jî lêpirsîneke bi bandor nehate meşandin. Di navbera salên 2017 û 2023’an de hejmara mirina jinan a bi guman ji sedî 82 zêde bû. Ev dane nîşan dide ku manîpulasyoneke daneyan a bi rêk û pêk û polîtîkaya necezakirinê heye.
PROFÎLA KIRYAR Û NECEZAKIRINÊ
Li gorî rapora KCDP’ê ji sedî 39 ê kiryarên kuştina jinan berê qeyda wan a sicîla edlî hebû. Di çarçoveya Paketa Dadgeriyê ya 11’emîn de bi hin guhertinên înfazê re hin kiryar zû hatin berdan. Mînak, Okay Gur ê ku Rojda Yakişikli qetil kir, di çarçoveya guhertina di înfazê de hatibû berdan. Rêjeya kuştina jinan a bi çekê di sala 2021’ê de ji sedî 48 bû, di sala 2025’an de bû ji sedî 57. Ev rêje nîşaneya wê yekê ye ku biçekbûna şexsî nayê kontrolkirin û tundiyê yekser zêde dike.
ÎFLASA BIRYARÊN PARASTINÊ
Di sala 2025’an de 23 jin li gel biryara parastina wan hebû jî hatin qetilkirin. Ev yek jî nîşan dide ku di parastina jinan de li nava mekanîzmayên dewletê pirsgirêkên cidî hene û biryarên parastinê di pratîkê de bi cih nayên anîn. Desthilatdariya AKP’ê êriş bir ser mewzûata navxweyî û peymanên navneteweyî yên ku mafênn jinan ewle dikirin; ev mekanîzma lawaz kir an jî ji holê rakir.
ROLA AKP’Ê YA DI BÛYERÊN KUŞTINA JINAN DE
Desthilatdariya AKP’ê rola xwe ya di zêdebûna kuştina jinan de hem yekser hem jî neyekser timî li xwe girt.
Polîtîkaya necezakirinê: Li gorî daneyên Freedom Houseyê, ji her 100 jinên ku tundî li wan hate kirin, tenê 7 ji wan serî li polîsan didin. Jis edî 29 ê jinên serî li polîsan didin jî hewl tê dayin ku wê bi hevjînê wê re bidin lihevkirin, ji sedî 13 ji wan jî ti hewldan ji bo wan nayê kirin. Li gorî heman daneyan, ji her 100 jinên ku rastî tundya fîzîkî yan jî zayendî tên, tenê 4 ji wan ji bo dozgerên komarê hêjayî şopandina rewşa wan tê dîtin. Têkildarî dosyayên ku vediguherin dozê jî tenê têkildarî ji sedî 49 ê kiryaran biryara mehkûmiyetê tê dayin.
Veşartina daneyan û manîpulasyon: Wezareta Karên Hundir ji sala 2021’ê (Dema Suleyman Soylû) û pê ve eşkerekirina daneyên li ser kuştina jinan bi temamî rawestand. Wezareta Malbatê û Xizmetên Civakî piştî sala 2022’an parvekirina daneyan bi dawî kir. Ev yek dihate wateya bidawîkirina zelaliyê. Hewl hate dayin ku kuştina jinan bi bahaneyên weke ‘xwekuştin’, ‘qeza’, ‘ketina ji bilindahiyê’ bê nixumandin. Di sala 2025’an de 19 jinên jiyana xwe ji dest dan, nehate tespîtkirin bê di nava kîjan mercan de jiyana xwe ji dest dan.
Bicihneanîna biryarên parastinê: Di sala 2025’an de 23 jin li gel ku biryara parastina wan ji aliyê dewletê ve hatibû dayin, hatin kuştin. Têkildarî 258 jinan jî zelal nebû ku biryara parastina wan hebû yan na. Vê yekê nîşan da ku di mekanîzmayên dewletê de ji aliyê parastina jinan ve pirsgirêkên cidî hene û biryarên parastinê bi cih nayên anîn. Polîs û leşkeran li qereqolan ji jinên mexdûrên tundiyê re gotin, ‘Hûn ê serî li dadgeha malbatê bidin’ û serlêdanên wan vegerandin. Ev yek jî li gel ku bi şênberî li dijî xala 8’emîn a Qanûna bi Hejmara 6284’an bû, bi giranî hate ferzkirin.
Helwesta li dijî wekheviya zayendî ya civakî: AKP’ê têgeha wekheviya zayendî ya civakî red kir û sedemên esasî yên kuştina jinan ji nedîtî ve hat. Bi ragihandina ‘Sala malbatê’ re jin bi rola li nava malê hate pênasekirin. Serxwebûna aboriyê ya jinan ji nedîtî ve hat. Hejmara jinên ku tevlî hêza karkirinê nebûn gihîşt 6 milyon û 345’an (Heta bi sala 2025’an). Têkoşîna mafên jinan bû hedef. Têgeha wekheviya zayendî ya civakî weke ‘dijminatiya li malbatê’ hate pênasekirin.
Desthilatdariya AKP’ê hewl da ku jinan bi rêk û pêk ji qada cemaweriyê vekişîne û di ser têgeha ‘malbatê’ jinan kontrol bike. Ev polîtîka jî bû bingeha civakî ya kûr a zêdebûna komkujiyên jinan.
KÊMKIRINA TEMSÎLA SIYASÎ
Temsîla siyasî ya jinan hate kêmkirin. Rêjeya parlamenterên jin hate kêmkirin, hejmara wezîrên jin hate kêmkirin. Guhertina navê Komîsyona Wekheviya Jin-Mêr, guhertina têgehên ‘wekhevî’ û ‘wekheviya firsendê’ nîşaneya wê yekê bû ku dewletê dest ji berpirsyariya xwe ya cudahiya pozîtîf a ji bo jinan berda.
Polîtîkayên jinan ên desthilatdariya AKP’ê di bin navê ‘parastina malbatê’ de veguherî avaniyeke welê ku mafên şexsî yên jinan, xweseriya bedenî û mafê jiyanê desteser kir.
TÊKILIYA NAVBERA GOTINÊ Û TUNDIYÊ
Gotina ‘Ez ji wekheviya jin û mêr bawer nakim’ a Serokkomar Erdogan, her wiha peyamên wî yên bi rengê ‘jin a ku dayikbûnê red dike kêm e’, ‘her kurtajek weke Qilabanekê ye’ ew gotin bûn ku serweriya mêr a li ser jiyan û bedena jinê rewa dikir. Gotin her tim bingeha fikrî ya tundiyê datîne. Tundiya gotinê polîtîkaya necezakirinê ye ku vediguhere tundiya fîzîkî.
