Bi nêzîkbûna COP30 re, di bin siya zêdebûna siyaseta rastgiriya tund, paşvegavavêtina şîrketan û zêdebûna lêçûnên leşkerî de paşeroja dîplomasiya avhewayê ya navneteweyî tê nîqaşkirin. Ali T. Sheikh ku bi karên xwe yên pêşveçûna domdarî û guhertina avhewayê tê naskirin, di hevpeyvîna xwe de ya ji bo IPS’ê ev rewşa tevlîhev nirxand û anî ziman ku welatên bi pêş dikevin bi taybetî di fînansmana avhewayê de bi rîskên mezin re rû bi rû ne.
‘WÊ DERBÊ LI FÎNANSMANA AVHEWAYÊ BIXE’
Sheikh bi bîr xist ku welatên NATO’yê di Tîrmehê de biryar dan ku lêçûnên li parastinê bigihîne ji sedî 5 ê hatineya xwe ya neteweyî û got, “Fatûreya vê yekê wê li fînansmana avhewayê bê birîn. Cîhan wê ser û bin bibe, hevkariya 30 salan a bi COP a destpêkê re ava bû, wê belasebep têk biçe.”
Sheikh bi taybetî axaftina Serokê DYE’yê Donald Trump a li Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî rexne kir ku ji bo guherîna avhewayê gotibû, ‘Xapandineke mezin’, ji bo enerjiya dikare bê nûkirin gotibû, ‘henek e’ û ‘gelekî biha ye’. Sheikh got, “Gotinên bi vî rengî ji bo welatên ku bi pêş dikevin ne tenê ji aliyê siyasî her wiha aliyê rastiya gelan ve jî tê wateya înkarkirinê.”
Sheikh lehiyên ku salên 2022 û 2025’an bi serê Pakistanê hatin bi bîr xist û got, “Felaketên ku ji sê parên welatê me parek di nava avê de hiştin, nîşan dan ku krîza avhewayê ne paşerojê, lê niha jî gefeke li ser hebûnê ye.”
‘NE BAR E, LÊ RAZEMENIYA JI BO PAŞEROJÊ YE’
Sheikh fînansmana li ser avhewayê ne weke barekî lê weke razemeniya li paşerojê pênase kir û bi bîr xist ku welatê bi pêş dikevin ji bo stratejiyên ahengiyê nikarin çavkaniyê peyda bikin. Sheikh ragihand ku aktorên mezin ên weke Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê bi rengekî fermî tevlî COP’an nebin jî li pişt perdeyê bandorê li danûstandinan dikin û got, îradeya global hîn jî lawaz e ku dikare bişikê.
Sheikh diyar kir ku civîna bilind a li tejaneya Amazonê tê lidarxistin di mijarên edaleta avhewayê û bêdaristankirinê de ji Brezîlyayê li benda lîderiyê ye û got, “Eger COP bêbandor bê îlankirin, ev yek wê bibe helwesteke zû û lezgîn. Danûstandinên esasî li derveyî rûniştinên fermî, li korîdoran û kûlîsan têne kirin.”
COP30 wê di navbera 10-21’ê Mijdarê de li bajarê Belem ê Brezîlyayê pêk were û serokên 150 dewletan jî di nav de tê payin nêzî 50 hezar kes tevlî bibin. Li gorî Sheikh civîna bilind wê ne tenê têkoşîna li hemberî înkarkarên avhewayê be, di heman demê de ji bo welatên ku berdêla herî giran a vê krîzê didin jî bibe platformek ku daxwaza edaletê bi xurtî bê ser ziman.
