Tirkiye, di mehên dawî de bi zêdebûneke mezin a bûyerên jehrbûnê re rû bi rû maye. Jehrbûnên ji ber monoksîta karbonê, alkola sexte, xwarinên komî û kîmyewî yên kujer, rojeva welêt diyar dikin. Pispor tekez dikin ku ev rewş ne tenê ji ber çend şaşiyên takekesî derketiye holê; ew “zincîrek mezin a îhmalkariyê” ye ku ji ber zehmetiyên aborî, valahiyên çavdêriyê û kêmasiya hişmendiya civakî hatiye honandin.
Mirina malbata Bocuk a çar kesî, ku li Elmanyayê dijiyan û ji bo betlaneyê hatibûn Stenbolê di otêlekê de, bûye sembola herî balkêş û trajîk a îhmalkariyên sazûmanî. Gumanên destpêkê yên jehrbûna xwarinê, her ku lêpirsîn kûr bû, cihê xwe da rastiyeke kujer: Malbat ji ber kîmyewîyên pir jehrî yên wekî fosfîta alumînyûmê jiyana xwe ji dest dabû.
Pispor vê bûyerê wekî trajediyeke valahiya çavdêriyê dinirxînin ku nîşan dide ka çawa madeyên bêdestûr û xeternak dikarin bi hêsanî li cihên lê manê yên komî jî werin bikaranîn. Veguherîna rêwîtiyek turîstîk bo karesatek tevahî ji ber binpêkirineke hêsan a dermanê kêzikan, lawaziya mekanîzmayên parastina tenduristiya gel eşkere dike.
EWLEHIYA XWARINÊ
Zêdebûna bûyerên jehrbûna xwarinê yên komî li seranserê welêt di girtîgehan û wargehên xwendekaran de nîşan dide ku pergalên xwarina komî di bin xetereyeke cidî de ne. Jehrbûna komî ya 266 girtiyan li Sakaryayê û serlêdana zêdetirî heftê xwendekaran li nexweşxaneyan ji wargehên xwendekaran ên li Semsûrê, bêkontrolbûna zincîra peydakirina xwarinê nîşan dide. Zexta aborî, karsazan ber bi madeyên xam ên erzan û kêmkalîte ve dikişîne. Ev yek jî dibe sedema îhmalkariyên jiyanî yên wekî hilberîna ne-zagonî, berhemên ku dîroka wan derbas bûye û tawîzdayîna ji standardên zincîra sar ku xwarin di germahiya guncav de dimîne.
Mehên zivistanê, metirsiya jehrbûnê tevlihevtir û kujertir dike. Welatiyên ku ji ber bacên zêde û zehmetiyên aborî berê xwe didin alkola qaçax, bi metanola jehrî ya ku li atolyeyên neqeydkirî tê hilberandin û dibe sedema korbûn û mirinê re rû bi rû dimînin. Bi hêsanî teqlîdkirin û derxistina berhemên sexte li bazarê, bi eşkere deverên ku çavdêrî tê de têrê nake, destnîşan dike.
JEHRÎBÛNÊN MONOKSÎTA KARBONÊ
Jehrbûnên monoksîta karbonê (CO), ku her zivistanê ji ber sobeyên ku boriya wan nehatiye paqij kirin, kombiyên xelet hatine bicihkirin û tamîratên bêdestûr bi sedan mirovan gefan dixwe, ji ber bêrengî û bêbûna xwe wekî “kujerê nedîtî” tê binavkirin. Îhmalkariyên teknîkî û hewadana kêm, kêmasiyeke hêsan a paqijkirina boriyan dikare veguherîne mirineke komî.
JEHRÎBÛNÊN KÎMYEWÎ
Gazên jehrî yên ku ji ber tevlihevkirina kîmyewiyên wekî hîpoyê û asîda hîdroklorîk yên li malan têne bikaranîn derdikevin, di van demên dawî de beşeke girîng a serlêdanên servîsên beşa lezgîn pêk tînin û xetereya ji ber kêmasiya hişmendiya takekesî nîşan didin.
Aliyê ku di tabloya jehrbûnê de kêm e û belkî jî ya herî veşartî ye, jehrbûna kronîk e ku bi rêya hêmanê çêdibe: Qirêjiya hewayê. Di mehên zivistanê de, komira kêmkalîte ya ji bo germkirinê tê bikaranîn û rêjeya zêde ya madeyên parî û dîoksîda sulfurê $(SO₂)$ ku ji boriyên pîşesaziyê belav dibin, atmosferê jehrî dikin.
Ev qirêjker, berevajî jehrbûnên akut, dibin sedema nexweşiyên giran ên rêya hemanê yên wekî astim, bronşît û KOAH li takekesan. Ev rewş bûye sedema zêdebûneke cidî ya serlêdanên servîsên beşên lezgîn bi giliya têkçûna hêmanê.
Ev metirsiya kronîk, encama rasterast a îhmalkariyên sazûmanî ye, wekî lawaziya çavdêriyên hawîrdorî û nekarîna rêveberiyên herêmî ya kontrolkirina bi bandor a bikaranîna sotemeniya erzan û kêmkalîte.
Pispor diyar dikin ku ji bo çareserkirina krîza jehrbûnê divê ne tenê li ser qadeke tenê, lê li ser tevahiya vê zincîra îhmalkariyê were sekinandin. Zêdekirina çavdêriyên xwarinê, kontrolkirina bikaranîna madeyên kîmyewî bi qanûnan, ferzkirina mecbûriyeta detektorên CO û polîtîkayên bêtawîz di têkoşîna li dijî qirêjiya hewayê de, gavên ku divê bi lezgînî werin avêtin in.
Tabloya jehrbûnê ya Tirkiyeyê, êdî ne tenê bêhişmendiyên takekesî derbas kiriye, lê bûye birîneke civakî ku wekî yekbûna valahiyên aborî, çandî û sazûmanî derketiye holê. Berdêla van mirinên ku pêşîgirtina wan gengaz e, ne tenê ji malbatên mexdûran re, lê ji saziyên ku divê tenduristiya gel biparêzin û ji tevahiya civakê re jî radigihîne. Heta ku ev zincîra îhmalkariyê neyê şikandin, ev krîza bêdeng a li Tirkiyeyê dê berdewam bike.
