Li Kurdistan û Tirkiyeyê diheşt mehên ewil ên sala 2026’an de 197 jin ji aliyê mêran ve atine qetilkirin. Di heman serdemê de mirinên jinan ên biguman û bûyerên xwekuştinê çêbûne.
Li Amedê ji destpêka meha Hezîranê heya jinekê bi awayekî bi guman jiyana xwe ji dest daye, cenazeyê jineke ku bi salan beriya niha winda bûbû, hate dîtin. Ji bilî van çar jin jî ji aliyê mêran ve hatin qetilkirin.
Di piştperdeya mirinên biguman û cînayetên jinan ên li Amedê pêk hatine de heman çîrok hene, daxwaza hevpar a malbatên jinên ku hatine qetilkirin jî ew e ku ceza pêxîmker bin.
ÇAR JIN HATIN QETILKIRIN
Di hevdîtinên ku me bi malbatên jinên ku di vê pêvajoyê de hatine qetilkirin, kirin de derket holê ku tundiya sîstematîk a li ser jinan tevî ku wan serî li navendên polîsan dane jî ew nehatine parastin.
Di 10’ê Tebaxê de Sûltan Karadag, di 26’ê Tebaxê de Sûltan Kara ji aliyê hevjînê xwe Ersan Akdemîr ê ku dixwest jê veqete ve, di 18’ê Îlonê de Mizgîn Kiliç ji aliyê hevjînê xwe yê jê veqetiyayî ve û di 27’ê Îlonê jî Ayfer Çakmak a ku bi salan tundiya sîstematîk dît, ji aliyê hevjînê xwe Orhan Çakmak ve hatin qetilkirin.
Nav û hejmara jinên ku hatine qetilkirin ji reqemekê pêk nayên. Her çend çîrokên wan cuda jî bin xalên wan ên hevpar tundiya lê rast hatine û bêencammayîna daxwaza wan a parastinê ye.
Mizgîn Kiliç û Sûltan Kara yên ku tevî bi tundiyê re rû bi rû diman jî dixwestin jiyaneke nû ava bikin, tevî giliyên kirin jî nehatin parastin. Gulîstan Karadag jî li gorî agahiyên ku xizmên wê dan, ji aliyê kesên ku ji wan tundî dît û tiryak bi kar dianîn ve hate qetilkirin.
Ayfer Çakmak jî ji aliyê hevjînê wê Orhan Çakmak ve ku bi salan destûr nedida ew derkeve derve bi çekê hate qetilkirin. Faîl Orhan Çakmak piştî bûyerê got ku ‘’Çek ji nişka ve teqîya’’ û îdîa kir ku mirina Ayfer Orhanê xwekuştin e.
‘BI TUNDÎ Û TIRYAKÊ HATE HEDEFGIRTIN’
Malbata Gulîstan Karadag a ku hate qetilkirin, diyar kir ku keça wan demeke dirêj bi tundî û gefan re rû bi rû ma û xwestin fail hesabê bidin. Malbatê got: ‘’Rastî Tundiyê dihat, dîsa beriya ku bimire hatibû derbkirin. Ev tiryak ji aliyê kî ve û çawa tê anîn? Wê bi xwe tim daxwaza jiyaneke nû dikir. Lê belê tu caran destûr nedan. Tim li rastî tundiyê û gefan hat. Divê teqez kesên ku ev yek kirine û danekirin jî hesabê bidin. Tekane daxwaza me ew e ku edalet were dabînkirin. Em tiştekî din naxwazin.’’
‘TEVÎ BIRYARA DÛRXISTINÊ JÎ NEHATE PARASTIN’
Malbata Sûltan Kara ya ku li ber çavê keça xwe ya sê salî hate qetilkirin jî têkildarî tiştên rû dane diyar kirin ku wan beriya niha derheqê fail de gelek caran gilî kiriye. Malbatê anî ziman ku Sûltan demeke dirêj bi tundî û gefan re rû bi rî ma û ev yek anîn ziman:
‘’Dewlet tiştekî nake. Xwişka me jiyana xwe ji dest da. Ev çar sal bûn zewicî bû. Xwişka min her roj digot ku ‘Wê min bikuje.’ Cara ewil ji bo mirinê lê xist. Gef lê dixwarin û li rastî tundiyê dihat. Dema ku ducanî jî bû qirika wê şikand û hewl da ku wê di vê pêvajoyê de bikuje. Malbata wî ji bo ku giliyan neke gef lê dixwar.
Li gel daxwaznameya veqetînê daxwaza dûrxistinê jî kiribû. Fail piştî biryara veqetînê, gefên kuştinê hem li xwişka min a mezin hem jî li wê dixwar. Xwişka min mir, ew zilam jî bi rehetî li derve digere. Jin tên qetilkirin û tu kes li ser vê yekê nasekine. Ez daxwaza edaletê dikim, êdî bes e.’’
Malbatê diyar kir ku Sûltan bes ne ji aliyê hevjînê xwe yê dixwest jê veqete ve di heman demê de ji dayika hevjînê xwe ve jî li rastî tundiyê dihat û got: ‘’Hem ji hevjînê xwe hem jî ji adayika hevjînê xwe tundî dît. Dema ku çû giliyê jî jêre gotine ‘Ev tu kesî nakujin’’ û ew şandine. Tekane daxwaza me ew e ku cezayê herî giran lê were birîn.’’
‘KELEBÇEYA ELEKTRONÎK PIŞTÎ VEQETÎNÊ HATE DERXISTIN’
Mızgîn Kiliç a ji aliyê Omer Kirici yê ku salekê beriya niha jê veqetiya ve hate qetilkirin jî demeke dirêj bi tundî û gefan re rû bi ma. Li gorî malbatê, Mizgîn a ku ji ber tundiya lê rast dihat gelek caran ji malê dûr diket li gel ketina dewrê ya mezinên malbatan neçar maku dubare vegere mala xwe.
Mizgîn Kiliç a ku hate diyarkirin piştî veqetînê jî ji aliyê Omer Kirici ve hatiye şopandin û Omer Kirici gef lê xwarine, bi çekê hate qetilkirin. Omer Kirici piştî bûyerê dawî li jiyana xwe anî.
Malbata Mizgîn Kiliç anî ziman ku di serdema ku li rastî tundiyê dihat de serî li navenda polîsan daye û derheqê Omer Kirici de biryara kelebçeya elektronîk hatiye girtin. Malbatê got: ‘’Mizgîn çû navenda polîsan. Dihat şopandin lê belê ev yek ji me re negotiye. Bi tundiyê re rû bi rû dima. Wê serdemê kelebçeya eloktronîk girê dan. Lê belê piştî ku dev ji hev berdan, derxistin.’’
Malbata ku dixwest qetilkirina jinan bi dawî bibe, ev yek anîn ziman: ‘’Her roj jin tên qetilkirin. Em êdî dixwazin ku ev komkujî bi dawî bibin. Dewlet jî wan digire lê belê piştre wan serbest berdide. Ger wan bitirsîne wiha nabe. Divê êdî bes jinek jî neyê qetilkirin.’’
‘DESTÛR NEDIDA DERKEVE DERVE’
Ayfer Çakmak a ku ji aliy Orhan Çakmak ve hate qetilkirin, ev 14 sal bûn zewicî bû. Li gorî cînaran, Ayfer ji roja ewil a zewacê ve bi tundiya fîzîkî û derûnî re rû bi rû maye.
Cînarên anîn ziman ku wan cenazeyê Ayfer Çakmakê dîtiye, gotin ku li ser laşê wê gelek birîn hebûn û milê wê ji cih derketibû. Cînaran ev yek anîn ziman: ‘’Ev 14 sal bûn zewicî bû. Dema ku cenazeyê wê hate şûştin jî li ser laşê wê birîn hebûn û milê wê şikestî bû. Tim gef lê dixwar û bi kuştinê gef lê dixwar. Destûr nedida derkeve derve jî. Jin ji tirsa wî dernediket derve jî. Ji roja ewil a zewicî heya niha tundî dît. Gelekî êşkence dît.
Cînaran diyar kirin ku dema Ayferê hewl dida bireve bi çekê hatiye qetilkirin û gotin: ‘’Wê rojê jî dema ku dixwaze bireve, bi çekê guleyan berdide û wisa tê qetilkirin. Em daxwaza edaletê dikin. Bes ne ew bila ceza li hemû malbata wî were birîn.’’
‘NABE KU TUNDÎ BI HELWESTÊN ŞEXSÎ WERE EŞKEREKIRIN’
Aktîvîsta Tevgera Jinên Azad aSûzan Îşbîlen a li bajêr dijî, têkildarî qetilkirina jinan axivî, diyar kir ku komkujiyên li ser jinan zêde bûne, di nava civakê de weke tiştekî jirêzê tê dîtin, anî ziman ku nabe sedema tundiyê bes li gel helwestên şexsî yên mêran were eşkerekirin û got:
‘’Di nava civakê de tundiya li serjinan gelekî zêde bûye ku tişta herî zêde me endîşe dike, ev e. Êdî veguheriye bûyereke jirêzê. Ev yek nayê qebûlkirin. Li gorî min sedema sereke ya zêdebûna komkujiyên jinan têkildarî desthilatdariyê ye. Çawa ku feraseta serwer a mêran pergala jinan jibo desthilatdariya xwe weke talûkeyê dibîne û avakirina desthilatdariya xwe bi rêya tunekirina pergala wan û cihê wan yê di nava civakê de kiriye, ez dibêjim ku roja îroyîn jî heman rewş berdewam dike.
Bi rastî jî ji sala 2015’an ve ye tekane derdora ku polîtîkayên antîdemokratîk ên desthilatdariyê, polîtîkayên wê yên zext û êşkenceyê eşkere dikin û ji bo vê yekê derdikevin qadan jin in. Ev yek jî bi awayekî xwazyî desthilatdariyê aciz dike.’’
‘BÊCEZAHIŞTIN BÛ SEDEM KU BIGIHÎJE VÊ XALÊ’
Sûzan Îşbîlen di dewama axaftina xwe de balkişand ser Qanûna hejmar 6284 û Peymana Stenbolê, diyar kir ku komkujiyên jinan bi bêcezahiştinê û sepanên ne pêxîmker re têkildar in û got:
‘’Jixwe di warê qanûnî de xalên ku jinan diparêzin, tune ne. Bes Peymana Stenbolê heye; di vê mijarê de peymaneke wisa ye ku jinan diparêze. Hûn li gel betalkirina wê peymanê, dibin sedem ku mêrên jinan qetil dikin bê ceza bimînin. Yasaya duyemîn a dawîn a ku jinan dipaêze ya hejmar 6284 e. Pêkan e ku mirov di bin komkujiyên jinan de polîtîkayên pergala vê dewletê bibîne. Teqez tespîteke pir baş e. Komkujiyên jinan polîtîk in.
Tundiya li ser jinan polîtîk e. Ger polîtîk nebûna dema ku mêr jinan qetil dikin qet nebe dikare cezayên giran li wan bê birîn. Lê belê em lê dinêrin ku cezayên giran nayên birîn. Me gelek mêrên ku ji girtîgehê derketine û hevjînên xwe qetil kirine, dîtin. Me gelek mêrên ku ji girtîgehê derketine û dayîk û xwişka xwe qetil kirine jî dîtin. Mêrên ku ji ber qetilkirinê du mehan yan jî du salan li girtîgehê hatine girtin, hene. Yanî ev yek cesaretê dide wan.’’
‘DIVÊ FERASETA ZAYENDÎ YA CIVAKÊ BIGUHERE’
Sûzan Îşbîlen piştre anî ziman ku bandora qalibên zayendiya civakî li ser wê yekê heye ku qetilkirina jinan di nava civakê de weke tiştekî, ji rêzê were dîtin û got ku lêpirsîna tevgerên jinênku hatine qetilkirin, kuştinan normalîze dike.
Sûzan Îşbîlen axaftina xwe bi van gotinan bi dawî kir: Dema ku jin tên qetilkirin fikra ‘’Gelo ji ber çi?’, ‘Jinê çi kir?’ gelekî berbelav e. Ev yek ferasetaklasîk a mêran ûjinan e ku ji aliyê feraseta zayendiya civakî ve hatiye afirandin, jinên ku ji bo azadiya xwe têdikoşin hedef digire. Dema ku jin tên qetilkirin jî li gel gotinên weke ‘Heq kiribû, ma çima li cihê xwe nesekinî?’ hewl tê dayîn ku cînayetê normalîze bikin.
Di gel ku ev qas jin tên qetilkirin û li Tirkiyeyê rojane pênc jin tên qetilkirin divê hemû jin rabin ser piyan. Ev yek nayê qebûlkirin. Divê feraseta zayendiya civakî bi temamî biguhere. Divê mêr jî li xwe binêrin, ji bo vê yekê têbikoşin û divê ev zîhniyet biguhere.’’
