Tevgera Azadiya Jinên Êzidî (TAJÊ) bi dirûşma ‘Ji bo edalet û azadiyê, tu jî bibe dîlgirtiyên fermanê’ li salona ‘bi hev re jiyan’ a di navbera Xanesor û Sinûnê de bi beşdariya dîlgirtiyên jin ên hatine rizgarkirin, endam û rêveberên TAJÊ û endamên saziyên jin ên Şengalê kokomxebali dar xist. Di komxebatê de xwedîderketin û bilindkirina tekoşînê ya ji bo rizgarkirina dîlgirtiyên fermanê derket pêş.
Komxebat bi yek deqeyek rêzgirtina bû giyanê şehîdên azadiyê destpê kir. Piştre axaftina vekirinê ji aliyê Berdevka TAJÊ Riham Hesen ve hat kirin.
‘AZADIYA ME BI AZADIYA DÎLGIRTIYÊN ME VE GIRÊDAYÎ YE’
Riham Hesen di şexsê Cîlan, dayê Gulê de hemû şehîdên fermanê bibîr anî û got: “Hatina we ya vê derê ji bo me gelekî girînge. Weke tê zanîn ev dosyaya dîlgirtiyan ruxmê 12 sal ser re derbas bûye nehatiye çareserkirin. Ev kûl 12 sale di dilê me de ye. Dijmin dixwest di şexsê jinê de Êzîdî tûne bike. Lê belê di şexsê jinê de berxwedan pêş ket, ferman vala hate derxistin. Dîlgirtiyên di destê DAÎŞ’ê de ji bo me mijareke stratejîke. Em dixwazin dîlgirtiyên xwe rizgar bikin, nedin jibîr kirin. Çawa ku me weke tevgera jin ji bo hemû jinên Êzidî heta niha kar û xebat daye meşandin emê ji vir û şûn de jî berdewam bin. Ji ber em nasnameya hemû jinên Êzidî ne.
Riham Hesen anî ziman ku ji bo rizgarkirina dîlgirtiyan divê her kes destê bixe bin bar û wan dîlgirtiyan vegerînin nav civaka Êzidî û got: “Azadiya me bi azadiya êsîrên me ve girêdayî ye.”
‘KES ÊDÎ NIKARE LI SER ÎRADEYA ME BIBE XWEDÎ BIRYAR’
Yek ji fermandara Yekîneyên Jinên Şengalê (YJŞ) Viyan Hebabî di axaftina xwe de bal kişand ser rola şehîdan a bidestxistina destkeftiyên civaka Êzidî û got: “Ger îro em li ser gelek mijar û pirsgirêkên xwe nîqaş dikin ev bi saya şehîdên me ye. Dijmin pir bi zanebûn di fermanê de êrişî jinan kirin. Di dîrokê de jî di şeran de jinên Êzidî her tim bûne qurbaniyên yekem. Ji ber ku jin û dayikên me bingeha civaka me ye. Di şexsê jin de dijmin xwest civaka me ji holê rake.
Viyan Hebabî anî ziman ku wê êşa ku jin û dayikên êzidî ku bi destê DAÎŞ’ê kişandine wê neyê jibîrkirin û got: “Lê belê cara yekem e ku piştî fermanê jin rabûye ser xwe. Bi xwe biryara xwe didin. Bi xêra tekoşîn û berdelên me daye em gihîştin wê astê. Kes êdî nikare li ser îradeya me bibe xwedî biryar. Em ne ew jinên beriya fermanê ne. Me xwe ji tunebûnê rizgar kir. Dijmin hebûna xwe di tunebûna me de didît. Lê em ê vê tunebûnê qebûl nekin. Hebûna me ya vê derê jî îspata vê ye. ji bo hemleya hatiye destpêkirin jî; hemû jin ji rizgarkirina êsîran berpirsiyar in. Ji ber ev mijareke exlaqî û wîcdanî ye.”
Di dewamiya axaftina xwe de Viyan Hebabî li ser rola dîlgirtiyên ku hatine rizgarkirin û ev yek anî ziman: “Îro herî zêde divê dîlgirtiyên me daxwaza mafên xwe bikin, divê bibin dengên êzidiyan. Em ji Iraqê dixwazin li dosyaya dîlgirtiyan xwedî derkeve. Em jî îro li ser axa Iraqê dijîn.”
‘ARMANCA ME AVAKIRINA SIBEROJEKE EWLE Û PÊKANÎNA EDALETÊ YE’
Di berdewamiya komxebatê de Berdevka Dîplomasiya TAJÊ Riham Hico peyama Sîwana Meclîsa Jinên (SMJÊ) xwend. Di peyamê de ev xal derketin pêş: “Hûn tenê ji êş û azarên dijwar rizgar nebûne. Hûn bûne parêzvanên bîranînê, dengê rastiyê û berxwedanê. Li ser axa pîroz niha hûn vê tekoşîna bi nirx dimeşînin. Em baş dizanin ev berxwedan û tekoşîna we pêşengtiyê ji tevahî jinên Êzidî re dike. Ji bo gelê me li ser axa pîroz a Şengalê bigihîje mafên xwe, xwedî ewlehîya xwe bi xwe be, xwebixwe birêve bibe, xwedî statûya siyasî be we gelek berdêlên mezin dan.”
Dîsa di peyamê de girîngiya nasîna jenosîdê hate ser ziman û ev nirxandin hatin kirin: “Piştî 12 salan naskirina jenosîdê divê ne tenê di gotinan de bimîne. Ji bo rizgarkirina kesên winda, darizandina sucdaran, parastina mafên rizgarbûyan û avakirina siberojeke ewle û xweser a civaka Êzidî. Armanca me yeke, ronîkirina rastiyê, pêkanîna edaletê, piştgiriya bê şert û merc a civaka Êzidî. Pêwîste em wek saziyên jinên Êzidî di hemû qadên xebatê de xebat bimeşînin, li ser maseyên siyasî dibe rewşa dîlgirtiya derxin pêş.”
‘DERÛNIYA CIVAKÊN KU FERMAN JIYANE JI CİVAKÊN DIN CUDATIR E’
Endama Akademiya Jineolojî ya Şengalê Cîhan Celo semînera li ser navê ‘Bandora Derûnî Ya Li Ser Hebûn û Nasnama Civakî’ da. Cîhan Celo got: “Ew ne tenê qurbaniyên fermanê ne, gelekî xwedî dîrok, kok û felsefeya jiyanê ya bi hezaran salan in û got: Me li hember 74 fermanan li ber xwe da ye û emê li ber vê yekê jî bisekinin. Qirkirin ne tenê kuştina kesane, ya rast hewldana kuştina ramana hebûna komelekê bi temamî ye. Ji ber vê yekê bandora wê ya derûnî bi temamî ji şerên asayî yan karesatên xwezayî cuda ye.”
Cîhan Celo diyar kir ku êsîr nasnameya fermana li ser serê me hatine û wiha domand: “Jina ji destê dijmin derketiye û hatiye nav civaka me ji bo me mirova herî pîroze. Divê mirov rastiya xwe bizane. Derûniya mirovan li gor şert û mercan teşe digre. Mirovê ku ji fermanê xilas bûye, nabe derûniya wê bi civakek din re were beramber kirin. Derûniya wan kesên ku ji fermanê xilas bûne cuda ne. Her yek ji me êşeke me ya cuda heye.”
Piştî axaftin û peyaman sînevîzyona di derbarê ferman û berxwedana jinên Êzidî de hate nîşandan.
Di berdewamiya komxebatê de berdevka dîplomasiya TAJÊ Riham Hico, endama Akademiya Jineolojî ya Şengal Cîhan Celo û Rojnamevan Bêrîvan Çiya li ser siyaseta dîlgirtî, bandora fermanê li ser pîsokolojiya Êzidiyan û dîlên rizgarbûyî rûniştinek lidar xistin.
‘LI GEL CIVAKA ÊZIDÎ ÇAWA WELAT Û AX PÎROZ BE JIN JÎ PÎROZ E’
Berdevka Dîplomasiya TAJÊ Riham Hico jî wiha got: “Civaka Êzidî civakeke bihêze. Hêzên derve her tim xwestine me ji van axan dûr bixin. Ji ber heta em li ser vê axê bin ewê nekaribin desthilatdariya xwe li vir bimeşînin. Ji bo wê jî ji bo tunekirina me her tişt kirine. Lê bi ser neketine. Ji ber wê jî em dikarin îro li vir kom bibin. Hedefên komkujiyan heye; em bi zanebûn hatin kuştin. Weke bawerî me kirin hedef, dîsa di civaka me de jin û çanda me kirin hedef. Dema jinên me girtin beriya her tiştî cilên me jê kirin û cilê xwe lê kirin. Xwestin çanda me biguherin. Nehiştin em bi zimanê xwe biaxifin. Kurmanciya ku zimanê me yê dayîkê ye qedexe kirin. Xwestin me wek xwe lê bikin. Her Zarok li gor xwe perwerde kirin, jin firotin, kal û pîr kirin mijara bazarê. Çima jin bûn hedef? Baweriya êzidiyan naşibe yên din. Ji ber jin di civaka me de pêşeng e. Li gel civaka Êzidî çawa welat û ax pîroz be jin jî pîroz e. Jixwe dijmin hesabê du tiştan nekir ku têk çû: yek, nedizanî ku jinên Êzidî bi baweriya xwe ewqas girêdayîne, wê li ber xwe bidin. Du, wan hesabê gerîlayên PKK’ê û şervanên Rojava nekirin.”
‘DERVEYÎ ME KES ME NAPARÊZE’
Riham Hico jî ragihand ku hebûna wan bi gotinên kesên din nayê diyarkirin; bi iradeya xwe û bi berxwedana xwe em hebûna xwe misoger dikin û got: “Ji ber vê yekê, divê em bi hev re nîqaş bikin, bi taybetî jî jinên Êzidî. Divê em ji vê dîrokê encamên siyasî û civakî derxin û ji bo pêşerojê biryarên xwe bi îradeya xwe bidin. Ev berpirsiyariya wijdanî, exlaqî û mirovahî ye.
Riham eşkere kir ku gelek jinên ji destê DAÎŞ’ê hatine rizgarkirin, hîn jî di bin bandora êş û travmayên ku jiyankirîne de ne û destnîşan kir ku çareserkirina vê meseleya divê tenê bi perspektîfa mirovî neyê dîtin; divê aliyê civakî, siyasî û pêşerojî jî were dîtin”
Rihan Hico wiha doman: “Ruxmê deskeftiyên Şengalê wan her tim xwest xweseriya Şengalê tune bikin. Niha êsîrên me li dijî me bikar tînin. Bi hezaran êsîr rizgar kirin û birin derveyî welat. Gelo nedikarîn wan êsîran li Şengalê bi cih bikin, tedawî û perwerde bikin? Lê em dizanin ku ev jî parçeyek plana dagirkerane. Dixwazin bi rêya êsîran Şengal vala bikin. Jixwe heta niha her êsîrek bi xwe re bi dehan kes birin derveyî Şengalê. Ger em xwe neparêzin, wê kes me neparêze.”
Wê encamnameya komxebatê piştre were eşkerekirin.
