Ehrar el-Şerqiye ku di nav hawîrdora kaotîk a şerê navxweyî yê Sûriyê de bi kiryarên xwe yên hovane derket holê, weke komeke çekdar ê di nava Artêşa Millî ya Sûriyê (SMO) de ku Tirkiye piştgiriya wê dike tê nasîn. Ev kom bi sûcên xwe yên şer û kiryarên terorîstî hêrsa gelê herêmê û navneteweyî kişandiye ser xwe. Yek ji sûcên herî berçav ku komê pêk anî, qetilkirina Sekretera Giştî ya Partiya Paşerojê ya Sûriyê Hevrîn Xelef û ajokarê wê Ferhad Remedan di sala 2019’an de bi awayekî hovane bû.
Serkirdeyê Ehrar El-Şerqiye Ebû Hatem Şeqra ji aliyê Heyet Tehrîr El Şam (HTŞ) ve weke Fermandarê Firqeya 86’an a berpirsyarê herêmên Reqa, Dêrezor û Hesekê hate diyarkirin. HTŞ’ê ku ji 8’ê Kanûna 2024’an vir ve li Şamê desthilatdar e, bi pêkanînên zordar ên ku rejîma Baas tîne bîra mirov, atmosfera terorê li welêt didomîne
Werin em kiryarên qirêj ên çeteya Ehrar El-Şerqiye ya di bin serçetetiya Ebû Hatem Şeqra yê ku wekî Fermandarê Firqeya 86’an bûye berpirsyarê Reqa, Dêrazor û Hesekê ji nêz ve nas bikin.
JI ÇETEYÊN DI BIN KONTROLA TIRKIYEYÊ DE NE
Ehrar El Şerqiye di sala 2016’an de li Dêrazorê hate damezrandin. Ehrar El Şerqiye çeteyeke Artêşa Millî ya Sûriyeyê (SMO) ye û girêdayî dewleta Tirk a dagirker e. Serçeteyê ku xwe wekî li dijî rejîmê dide nasîn lê bi komkujî, talan û êrîşên etnîkî yên li dijî sivîlan ketiye rojevê. Ebû Hatem Şekra (Ehmed Îhsan Feyad El-Heys) têkiliyên wî yên rasterast bi DAÎŞ’ê re hene. Ew rasterast beşdarî êrîşên dagirkeriya Tirkiyeyê li ser Sûriyeyê bû û bi taybetî jî di 2018’an de beşdarî dagirkirina Efrînê bû; wî di êrîşên dagirkeriyê yên li ser Girê Spî û Serêkaniyê yên 2019’an de jî roleke sereke lîst. Ehrar El Şarqiye ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê (mueyîdeyên SDGT) û Holandayê (bi biryara dadgehê) ve wekî ‘rêxistineke terorîst’ hatiye binavkirin.
SERÇETE EBÛ HATEM ŞEKRA
Serçeteyê Ehrar El Şerqiye Ebû Hatem Şekra wekî plankerê sûcan û pêkanaîna wan tê nasîn. Tevî ku Ebû Hatem Şeqra rasterast bi qetilkirina Hevrîn Xelef ve girêdayî ye jî, di sala 2025’an de ji aliyê Heyet Tehrîr El Şam (HTŞ) ve wek Fermandarê Firqeya 86’an li Reqa, Dêrazor û Hesekê hate tayînkirin. Ev tayînkirin ji aliyê rêxistinên mafên mirovan û civaka Kurd, bi taybetî Rêveberiya Xweser a Demokratîk a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ve wekî skandal hate pênasekirin. Şekra yê ku bi nasnameya sexte ji Zanîngeha Artuklu ya li Tirkiyeyê mezûn bûye û ev yek gumana ku ew ji hêla torên navneteweyî ve tê parastin zêde dike. Dosyayên sûcên şer ên Şekra û rewatiya rêveberiya nû bûye cihê şermê.
QETILKIRINA HEVRÎN XELEF
Yek ji sûcên herî hovane yên Ehrar El Şerqiye, qetilkirina hovane ya Sekretera Giştî ya Partiya Sûriyeya Paşerojê Hevrîn Xelef û ajokarê wê Ferhad Remedan ên ku di 12’ê Cotmeha 2019’an de li ser rêya M4 a di navbera Girê Spî-Serêkaniyê de pêk hat. Li gorî raporên Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî û Neteweyên Yekbûyî; Ehrar El Şerqiye wesayîta Hevrîn Xelef rawestand, ew bi lêdanê ji wesayîtê daxistin û qetil kirin. Her wiha ajokarê wê jî li heman cihî hatibû qetilkirin. Hevrîn Xelef siyasetmedareke jin a Kurd bû û ji bo aştiya Sûriyeyê dixebitî. Saziyên çapemeniyê yên Tirk qetilkirina Hevrîn Xelef wekî “operasyoneke serketî” bi nav kirin û ev yek careke din îspat kir ku Ehrar El Şerqiye girêdayî wan e. Analîza dîtbarî ya Bellingcatê (Platforma lêkolîn û rojnamegeriya serbixwe ya Hollandayê) bi awayekî teqez piştrast kir ku Hevrîn Xelef ji aliyê Ehrar El Şerqiye ve hatiye qetilkirin. Ofîsa Mafên Mirovan a NY’ê jî qetilkirin weke “înfazên bêdaraz” bi nav kiribû û bang li Tirkiyeyê kiribû ku lêpirsînê veke. Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan (HRW) di rapora xwe ya Cotmeha 2019’an de diyar kir ku Ehrar El Şerqiye bi qetilkirina Hevrîn Xelef û înfazên din “li dijî sivîlên Kurd paqijkirina etnîkî” kiriye. HRW’ê diyar kir ku ev kiryar sûcên şer in. DYE’yê di sala 2021’an de Ehrar El Şerqiye xiste nava li lîsteya terorê, mal û milkên rêxistinê cemidand û xebatên wan qedexe kir. Ev komkujî, polîtîkayeke terora etnîkî ya Ehrar El Şarqiye li dijî sivîl û kesayetên siyasî yên Kurd bû.
SÛCÊN ŞER ÊN ŞÊNBER
Ehrar El Şerqiye ne tenê bi qetilkirina Hevrîn Xelef, bi rêze sûcên şer û kiryarên terorîstî jî tê nasîn. Mînakên şênber ên xwe dispêrên raporên navneteweyî û çavdêriyên qadê wiha ne:
* Ehrar El-Şerqiye pişît dagirkirina Efrînê bi awayekî sîstematîk mal, dikan, zeviyên çandiniyê û milkên din ên sivîlan talan kir. Li gorî rapora HRW’ê ya Tîrmeha 2018’an; li Efrînê bi awayekî rêxistinkirî mal û milkê xelkê dizîn û dest danîn ser mal û milkên wan.
* Ehrar El-Şerqiye di Adara 2018’an de, talankirina zêdetirî 50 malan li taxa Mehmûdiye ya navenda bajarê Efrîn belge kir. Televîzyon, mobîlya, amûrên metbexê û heta derî jî hatin dizîn.
* Li gundên Efrîna ku bi hilberîna zeytûnên xwe navdar in (Cindirês û Reco), Ehrar El Şerqiye dest danî ser baxçeyên zeytûn û berhemên gel. Çavdêriya Mafên Mirovan a Sûriyeyê (SOHR) ragihand ku di sala 2018’an de ji sedî 70 berhemên zeytûnan ên li herêma Efrîn ji aliyê komên çekdar ên wekî Ehrar El Şerqiye ve hatiye desteserkirin. Zeyta zeytûnê ya dizî li bazarên Tirkiyeyê hatin firotin.
* Ehrar El Şerqiye li taxên bazirganî yên Efrînê herî kêm 200 dikan talan kirin. SOHR ragihand ku di Nîsana 2018’an de, zêdetirî 30 dikanên li bazara Efrînê bi tevahî vala kirine û hin ji wan kirine baregehên SMO’yê.
* Malbatên Ehrar ElŞerqiye û komên din ên SMO’yê yan jî malbatên Ereb ên ji Îdlibê li malên talankirî hatine bicihkirin. Li gorî rapora Komîsyona Lêpirsîna Serbixwe ya Neteweyên Yekbûyî ya Adara 2019’an; Artêşa Sûriyeyê li herêma Efrînê zêdetirî 5 hezar xanî û milk dagir kirin. Ehrar El Şerqiye di vê pêvajoyê de roleke sereke lîst.
ÎNFAZÊN LI DIJÎ SIVÎLAN
Di dema êrîşên dagirkeriyê yên dewleta Tirk a dagirker ên li Serêkaniyê û Girê Spî yê sala 2019’an de, Ehrar El Şarkiye li ser rêya M4, tevî Hevrîn Xelef bi giştî 9 sivîl qetil kir. SOHR piştrast kir ku ev komkujî ji aliyê çeteyên Ehrar El Şerqiye ve hatine kirin. Komîsyona Lêpirsîna Serbixwe ya NY’yê di rapora Adara 2020’an de înfazên bêdaraz, tundûtûjiya li dijî sivîlan û sûcên şer ên Ehrar El Şerqiye bi belge kir. NY’ê dîmenên 12’ê Cotmeha 2019’an wek delîl pêşkêş kir û Tirkiyeyê ji kiryarên SMO’yê berpirsyar dît.
ÊRÎŞÊN LI DIJÎ XIRISTIYANAN
Li gorî raporên HRW û SOHR’ê; Ehrar El-Şerqiye xaniyên li taxên Xiristiyanan ên li Girê Spî (bi taybetî taxên Asûrî û Ermeniyan ên li navenda bajêr) bi boyaxa sor nîşan kirin. Ji bo tespîtkirin û hedefgirtina malbatên Xiristiyan hate bikaranîn. SOHR’ê ragihand ku di 15’ê Cotmeha 2019’an de, li ser deriyên 12 malbatên Xiristiyan ên li taxa El-Mahatta ya Girê Spî xaç an jî nivîsên Xiristiyan hatibûn nivîsandin. Ehrar El Şerqiye gefa; “Herêmê biterikînin, an na hûn ê bên qetilkirin” li malbatan xwaribûn. Li gorî SOHR’ê; ji 200 malbatên Xiristiyan ên li Girê Spî, nêzî 150 ji wan (nêzîkî 600 kes) bi darê zorê hatin koçberkirin. Piraniya wan li kantonên mîna Hesekê û Kobanê bi cih bûn û di bin kontrola Rêveberiya Xweser a Demokratîk a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de ne.
Ehrar El Şerqiye bi awayekî sîstematîk mal, dêr û dikanên Xiristiyanan talan kirin. Ofîsa Mafên Mirovan a Neteweyên Yekbûyî (NY) di Cotmeha 2019’an de desteserkirina milkê Xiristiyanên li Girê Spî piştrast kir. Di Cotmeha 2019’an de Dêra Suryaniyan a St. George li Girê Spî ji aliyê Ehrar El Şerqiye ve hate talankirin. Îkon û tiştên olî yên di dêrê de hatin dizîn û avahî demekê wekî baregeha SMO’yê hate bikaranîn. Li ser deriyê Dêra Meryema Pîroz “Allahu Ekber” hate nivîsandin û sembolên olî yên di hundirê dêrê de hatin şikandin. Ev bûyer wekî êrîşeke vekirî li ser nasnameya olî ya civaka Xiristiyan hate hesibandin. Her wiha hat ragihandin ku herî kêm 30 xanî û 15 dikanên Xiristiyanan hatine talankirin û malbatên SMO’yê li hin ji wan xaniyan hatine bicihkirin.
Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî belge kir ku Xiristiyanên li Girê Spî ji ber nasnameya wan a olî rastî gefan hatine û hin ji wan hatine revandin. Di 14’ê Cotmeha 2019’an de li Girê Sipî endamekî malbateke Suryanî ji aliyê Ehrar El Şerqiye ve hate revandin. Ji bo serbestberdana malbatê 5,000 dolar fîdye da. Dema ku kesên hatibûn revandin hatin berdan, şopên êşkenceyê li ser wî hebûn û gotin: “Ji ber em Xiristiyan bûn bi gotina xaçperest me biçûk xistin.”
KOMKUJIYÊN LI SER DURZÎ Û ELEWIYAN
Parvekirinên li ser hin platformên dîjîtal îspat dikin ku Ehrar El Şarqiye di bin kontrola HTŞ’ê de roleke sereke di komkujiyên 2025’an ên li dijî civakên Durzî û Elewiyan de lîstiye. SOHR ragihand ku di navbera 6 û 17’ê Adara 2025’an de li Lazkiye, Tartus, Hama û Humsê bi tevahî 1383 sivîl hatine qetilkirin. Hate diyarkirin ku 311 ji wan Elewiyên sivîl bûn. Li gorî rapora SOHR’ê heta 10’ê Adara 2025’an, piraniyan wan Elewî ne 830 sivîl hatine qetilkirin. Ev hejmar di 12’ê Adarê de gihîşt 1.225’an, dîsa piranî Elewî hedef hatin girtin. Ofîsa Mafên Mirovan a NY’ê di daxuyaniya 12’ê Adara 2025’an de komkujiya 111 sivîlan piştrast kir, lê bi bîr xist ku hejmara rastî pir zêdetir e. Piraniya van komkujiyan li deverên Elewiyan pêk hatin, bajar û gundên Elewiyan bi taybetî bûn hedef. NY’ê daxuyand ku komkujî li ser bingeha mezhebî hatine kirin. Êrîşkaran bi pirsa “Hûn Elewî ne an Sunnî ne?” qurbanî bijartine. Tora Mafên Mirovan a Sûriyeyê (SNHR) ragihand ku di Adara 2025’an de piraniya wan Elewî, 973 sivîl hatine qetilkirin. Rêxistinê diyar kir ku hêzên hikûmetê nêzîkî 700 sivîl qetil kirine û piraniya wan Elewî ne.
SOHR di Adar-Nîsana 2025’an de raporek bi navê “Êrîşên hedefgirtî yên li dijî sivîlên Durzî” weşand. Ev êrîş ji bo berxwedana Durziyan a li dijî Danezana Destûrî ya HTŞ’ê were şikandin hate kirin.
TÊKILIYÊN BI TIRKIYEYÊ RE
Ehrar El Şerqiye wek hêza wekîlê Tirkiyeyê di nava SMO’yê de xebatên xwe dimeşîne. Tirkiye piştgiriya lojîstîkî û madî dide wan. Rêxistinên wekî NY, HRW û Rêxistina Efûyê ya Navneteweyî diyar kirin ku Tirkiye ji ber kontrola wê ya bi bandor a li ser SMO’yê dibe ku ji ber sûcên şer ên ji hêla Ehrar El Şerqiye ve hatine kirin berpirsiyar were dîtin.
REWŞA HIQÛQÎ YA NAVNETEWEYÎ
Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî (UCM) dikare rêyên alternatîf (mînak, erka gerdûnî) bikar bîne da ku sûcên li Sûriyeyê lêkolîn bike, lê ji ber zextên siyasî nakeve nava liv û tevgerê. NY’ê sûcên Ehrar El Şerqiye belge kiriye, lê sîstema vetoyê ya Konseya Ewlekariyê rê li ber cezayên berbiçav digire. Cezayên DYE’yê yên li ser Ehrar El Şerqiye nehatin rawestandin; li aliyê din YE ji ber berjewendiyên xwe yên aborî û siyasî yên li hember Tirkiyeyê bêdeng e. Her çiqas Tirkiye piştgiriya lojîstîkî û madî dide Ehrar El Şerqiye jî, civaka navneteweyî ji şermezarkirina vê piştgiriyê dûr dikeve. Di 2025’an de tayînkirina sûcdarekî şer ji bo meqamê leşkerî, binpêkirineke eşkere ya hiqûqa navneteweyî ye. Bêdengiya UCM, NY û rêxistinên mafên mirovan li hember vê skandalê nîşan dide ku ne edalet, sûcdar tên parastin.
CIVAKA NAVNETEWEYÎ ŞIRÎKÊ VÎ SÛCÎ YE
Tevî ku komkujiya Hevrîn Xelef a ji aliyê Ehrar El Şerqiye ve hatî kirin, talankirina li Efrînê, komkujiyên Elewî-Durziyan û sûcên din ên şer di rojeva hiqûqa navneteweyî de bin jî, hîna hesabpirsînek berbiçav nehatiye kirin. Her çiqasî li ber çavê civaka navneteweyî, sûcdarê şer Ebû Hatem Şekra wek Fermandarê Firqeya 86’an hate tayîn kirin û xelatkirin jî, Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî, Neteweyên Yekbûyî û dewletên Rojavayî heta bi awayekî fermî şermezar nekiriye.
