Di 11’ê Mijdara 2025’an de, hilbijartinên parlemanî li Iraqê hatin lidarxistin, ku qonaxa din a pêvajoya siyasî nîşan dide ku dê hevsengiya hêzê li welêt ji bo salên pêş de diyar bike. Pêvajoya hilbijartinê ya heyî di nav aloziyên herêmî yên dijwar de (hilweşîna “Mîhwera Berxwedanê” ya Îranê, pevçûnên berdewam ên li Şerîda Xezeyê û bêîstîqrariya berdewam li Sûriye û Lubnanê), û her weha beşdarnebûna hêza siyasî ya pêşeng – Tevgera Şîe ya Neteweyî (tevgereke Sedir a ku ji hêla oldar Melle el-Sedr ve tê rêvebirin) pêk hat. Piştî ku Tevgera Şîe ya Neteweyî di hilbijartinên pêşwext ên 2021’an de bi ser ket, di dawiyê de biryar da ku endamên xwe ji parlemanê û ji pêvajoya siyasî ya fermî vekişe ji ber ku nikaribû hikûmetek piraniyê ava bike.
Sîstema siyasî ya Iraqê ya piştî Sadam li ser bingeha prensîba negotî ya kotayên etno-olî (“muhasa ta’ifiya”) bû, ku li gorî wê postên sereke yên hikûmetê li ser xetên olî û etnîkî têne belavkirin: serokwezîr bi kevneşopî ji hêla Erebekî Şîe ve, serokê parlamentoyê ji hêla Erebekî Sunnî ve û serokkomar jî ji hêla Kurdekî ve tê girtin. Her çend prensîba ‘’muhasa ta’ifiya’’ li tu deran nehatiye qeydkirin jî, ew bûye hêmanek kûr a sazûmanî ya modela siyasî ya welêt. Qada siyasî ya Iraqê bi xwe jî bi awayekî kevneşopî li sê blokên sereke dabeş dibe: Şîe, Sunnî û Kurdî. Hêmana sereke ya beşa siyasî ya Şîe “Avahiya Hevrêzkirinê” ye, ku ji hêla hevpeymaniya Serokwezîrê niha Muhammed Şîa el-Sûdanî, “Nûavakirin û Pêşveçûn” ve tê rêvebirin. Qutba din a “Mala Şîe” ji hêla Melle el-Sadr ve tê temsîl kirin, ku tevgera wî van hilbijartinan boykot dike.
Di hilbijartinên parlemanî yên 2025’an de, 7,744 namzed beşdar bûn, di nav wan de 31 hevpeymanî, 38 partî û 79 serbixwe hebûn, bi rêjeya beşdarbûna %56. Li gorî daneyên berê, di hilbijartinên pêşwext ên 2021’an de, 3,244 namzed hatin tomar kirin, di nav wan de 21 hevpeymanî, 108 partî û 789 serbixwe hebûn, bi rêjeya beşdarbûna %41. Lêbelê, Komîsyona Bilind a Hilbijartinê ya Iraqê rêjeya beşdarbûnê ne li gorî hejmara giştî ya dengdêrên mafdar, lê li gorî hejmara dengdêrên qeydkirî hesab dike. Ji ber vê yekê, ti delîlek ji bo zêdebûna çalakiya siyasî an populerbûnê di nav Iraqiyan de tune ye, ji ber ku beşek girîng a nifûsê (10.6 mîlyon kes) bi tenê ji bo dengdanê nehatine tomar kirin. Peyva “intihabat” (bi erebî “hilbijartin”) di nav Iraqiyan de bi awayekî îronîk her ku diçe zêdetir tê bikar anîn.
Di cih de piştî ragihandina encamên destpêkê yên hilbijartinê, serokwezîrê niha teqez kir ku hevpeymaniya wî “bê îstîsna ji bo hemî aliyan vekirî ye” û ku “berjewendiyên hemûyan dê di avakirina hikûmeta pêşerojê de werin hesibandin”. Lêbelê, ji bo beşek girîng a Iraqiyan, beşdarbûna di hilbijartinan de bûye çerxek xirab: çerxên hilbijartinê tên û diçin, lê encama siyasî bêguher dimîne – desthilatdarî dîsa û dîsa di destên heman lîstikvanan de kom dibe, bêyî ku îradeya gel çi be. Ev pirsgirêka sereke ya pergala siyasî ya Iraqê ye – nakokiyên avahîsaziyê di navbera saziyên fermî û pratîka rastîn a belavkirina hêzê de, ku li ser bingeha mekanîzmayên sabît ên xerîdariyê ye.
Tevî hebûna hilbijartin û parlamenterîzmê, modela siyasî bi giranî di çarçoveya peymanên nefermî yên di navbera elîtên siyasî yên kevneşopî de dixebite. Di bin van mercan de, têgeha dijberiyê bi xwe wateya xwe bi bandor winda dike: cûdahiyên di navbera “serketî” û “windakirî” de têne hevseng kirin, rê li ber pergalek vedike ku gihîştina hemî beşdaran bi çavkanî û hêzê misoger dike. Bi vî rengî, pêvajoya hilbijartinê bi xwe ne ji nû ve rêxistinkirina pergala partiyê bi tevahî, lê tenê giraniya nisbî ya hin aktorên di nav çembera elîtê de diyar dike , yanî saziyek ji derveyiyan re girtî, ku guhertina kesayetiyên takekesî nabe sedema guhertina qaîdeyên lîstikê.
