Sala 2025 rojên xwe yên dawî dihejmêre. Dema ku dînamîkên bûyerên li cîhana Ereb û bi berfirehî, li Rojhilata Navîn têne nirxandin, pêvajoyên ku di destpêka salên 1980 û 1990’an de qewimîn têne bîra mirov. Wê demê hest bilind dibûn: bûyer li ser fona reqabeta di navbera her du hêzên super de qewimîn û akordên dawîn ên Şerê Îran-Iraqê dihatin bihîstin. Iraqê, bi serokatiya Sedam Huseyîn, “meşa” xwe ya bêrûmet ber bi Kuweytê ve da destpêkirin, piştre Amerîkiyan Bahoza Çolê berdan û Întîfadaya Yekem a Filistînê li eniya Îsraîlê teqiya.
Lê piştre civaka navneteweyî hewl da ku ji bo çareserkirina nakokiyan mekanîzmayên danûstandinê hilbijêre. Ya ku jê re “pêvajoya aştiyê” tê gotin derket holê, ku hêmanên wê baş têne zanîn: Konferansa Aştiyê ya Rojhilata Navîn li Madrîdê, mekanîzmaya hev-sponsorgeriya Sovyet-Amerîkî, avakirina rêyeke danûstandinê ya piralî, pêvajoya Osloyê ku ji xirbeyên Madrîdê derket holê, naskirina hevbeş a Îsraîl û Rêxistina Rizgariya Filistînê, îlankirina dewleta Filistînê di 15’ê Mijdara 1988’an de, û piştre naskirina wê ji hêla gelek welatan ve.
Bê guman van bûyeran şopeke berbiçav li ser dîrokê hiştin. Û ya herî xemgîn ew e ku ev hemû hewldan bi awayekî xirab têk çûn û her hêviyek ji bo gihîştina çareseriyekê li ser maseya danûstandinan veşart. Sedema sereke ya vê dawiya bêrûmet ew coşa bêdawî bû ji bo nîqaşkirina peymanên demkî û hewldanên ji bo bicîhanîna wan, di heman demê de biryara dawî ya li ser aştiyek ku ji bo her kesî qebûl e bi salan paşxist.
Eger qaîdeyên lîstikê ji bo her kesî neyên danîn û ji hêla her kesî ve neyên qebûlkirin, encamek wê tune be, çi qas hûn biryarê “heta demên çêtir” paşde bixin jî. Mixabin, di hemû hewldanên ku îro ji bo bidawîkirina şerê li Xezzeyê têne kirin de, balkişandina ser encama dawî ne diyar e. Hilbijartina ku ji hêla Serokwezîrê Îsraîlê Benjamin Netanyahu ve tê pêşniyar kirin, kategorîk, bê guman e, û ji bilî “aştî bi hêzê” tiştekî din nade xuyakirin. Ev ne hevsengiya hêzê ye, û ne jî berjewendiyan. Ew serdestiya bê şert û merc a Dewleta Îsraîlê ye.
Mirov tenê dikare hêvî bike ku peyva dawî di vê “şerê gerdûnî” de di navbera xwespartina hêzê û hilbijartina çareseriyên danûstandinî de hîn nehatiye gotin, û mirovahî rê nade ku hişyariya ku Wezîrê Derve yê Sovyetê Eduard Shevardnadze daye, rast be: eger tevgera ber bi karesata herêmî ve neyê rawestandin, “arkeologên pêşerojê dê tebeqeyek din a şaristaniya veşartî li Rojhilata Navîn kifş bikin.”
Pêşbirkeke çekan a nû li herêmê, bi taybetî di warê kevneşopî de, ku bi tu peymanên navneteweyî ve nayê rêkûpêk kirin û ji çekên nukleerî xeternaktir derdikeve holê. Peymana li ser Nebelavbûna Çekên Nukleerî (NPT) ji pevçûnên nukleerî dûr dixe, lê ew tiştê ku îro di şeran de tê bikar anîn rêkûpêk nake: mûşekên navîn-menzîl, mûşekên rêberiya rast, wesayîtên hewayî yên bêmirov, pergalên parastina mûşek û hewayî, şerê elektronîkî û pergalên êrîşa xweser. Ev war bi tevahî ji kontrolê derketiye. Di encamê de, Rojhilata Navîn ketiye rastiyek pevçûnên epîzodîk ên domdar ku tê de êrîşên mûşekan, êrîşên dronan, destwerdanên hewayî û rageşiyên li Deryaya Sor hene. Ev şêweyên nû yên şer in, ku dikarin wekî “asta nizm” lê birêkûpêk werin binav kirin.
Ev çavkaniya belavbûna bêkontrol a mûşekan e; bi rêya cîgiran çekên rastîn bi dest dixin; aktorên ne-dewletî dibin lîstikvanên stratejîk; Sûriye, Iraq, Lubnan û Deryaya Sor dibin herêmên xetereya domdar; pêşbirka teknolojiyê ji ya ku dîplomasî dikare fam bike zûtir pêş dikeve. Li Rojhilata Navîn rêzek nû ya hêzê derdikeve holê, herêm milîtarîze dibe, bêyî ku çekên konvansîyonel ji hêla rêzikên navneteweyî ve werin sînordarkirin. Çekên konvansîyonel, di nav de mûşek, dron û pergalên parastinê, dê peyzaja stratejîk a 10-15 salên bê diyar bikin. Ev ji pêşbirka çekên nukleerî xeternaktir e, ji ber ku çekên konvansîyonel bi rêkûpêk têne bikar anîn, karanîna wan şokek siyasî ya gerdûnî çênake û sînorê berpirsiyariyê winda dibe. Û ev pêşbirke heyî wek tê femkirin dê di salên pêş de jî bibe faktora sereke ya bêîstîqrariya herêmî.
