Ger peymaneke navneteweyî ku wekî serkeftinek ji bo dîktatoriyekê, lihevkirinek dîplomatîk, an jî qet nebe formalîteyek bêkêr xuya dike, derkeve holê ku bombeyeke demkî ye? Ev yek bi Peymana Dawî ya Helsînkî re qewimî, ku nîv sedsal berê hat îmzekirin.
Rejîma komunîst Qanûna Helsînkî wek serkeftinek dihesiband: ji ber kû, Rojava bi bandor împaratoriya Sovyetê, tevî Çekoslovakyayê, wek şirîkek wekhev nas kiribû. Rastiya ku Çekoslovakyayê soz dabû ku rêzê li mafên mirovan bigire wek tawîzek bêwate dihat hesibandin, ku welatiyan jî ne hewce bûn ku pê zanibin. (Her çend metna peymanê di Berhevoka Qanûnan de, ku di 13’ê Cotmeha 1976’an de li wir hate weşandin, dikare were xwendin.)
Peymana 77 êrîşeke hedefgirtî bû: wê rejîm tawanbar kir ku ew sozên ku bi fermî li Helsînkî dabûn, bi cih neanîye. Dema ku manîfesto di Çileya 1977’an de di rojnameyên Rojavayî de hate weşandin, rejîmê ew wekî êrîşeke rasterast li ser rewatîya xwe fêm kir.
Heta îmzekeran bi xwe jî hêvî nedikirin ku bandor ewqas bihêz be. Piştre pêlek serîhildanê ya bêhempa û her wiha kampanyayek propagandayê ya mezin ji bo parastina rejîmê pêk hat. Di civînên giştî yên li seranserê welêt de, bi sed hezaran kesan deng dan ji bo biryarnameyekê ku Peymana 77 şermezar dike – her çend piraniya wan qet ew nexwendibûn jî. Kopîkirina belgeyê bi tundî qedexe bû.
Bi hezaran kesayetên çandî – lîstikvan, muzîkjen, nivîskar – neçar man ku vê biryarnameyê ji bo piştgiriya rejîmê îmze bikin. Hunermendên herî navdar ên Çekoslovakyayî derketin ser televîzyonê û bi eşkereyî Destûra 77 şermezar kirin. Ev serkeftinek rastîn a konformîzm û tirsonekiyê bû. Piştî sala 1989’an, ev “dij-destûr” veguherî desteya şermê û gelek ji wan kesên ku ew îmze kirin paşê bi eşkereyî lêborîn xwestin.
Piştî pêncî salan, cîhan ji her alî ve hatiye guhertin. Rûsya li dijî Ukraynayê şer dike, peyman û rêkeftinên navneteweyî paşguh dike. Memoranduma Budapeştê ya 1994’an ku ji hêla Rûsya, DYA, Brîtanya û Ukraynayê ve hatiye îmzekirin, ku tê texmînkirin ku serweriya Ukraynayê di berdêla devjêberdana çekên nuklerî de garantî bike, tenê perçeyek kaxez e. Ev yek ji bo Peymanên Minskê jî derbasdar e.
Di cîhanekê de ku peymanên navneteweyî êdî kar nakin, Rêxistina Ewlehî û Hevkariyê li Ewropayê (OSCE) rêxistinek bê desthilata rastîn e. Li welatên ku mafên mirovan bi girseyî têne binpêkirin, dibe ku muxalif hîn jî eleqeya OSCE’yê bi çarenûsa xwe hîs bikin. Ev ji tunebûnê çêtir e. Lê hêza nerm a Qanûna Helsînkî xilas bûye – tam ji ber ku rejîmên otorîter ên nûjen nîşan nadin ku rêzê li prensîbên wê digirin.
Ev kêliya dîrokî ya ku em îro tê de dijîn, ji kesên ku girîngiyê didin demokrasiyê jî xeyalê dixwaze. Û bingeha xeyalê ew e ku tiştekî nû were afirandin. Formulên kevin êdî kar nakin. Rabirdû xwe dubare nake. Dibe ku niha em di xaleke din a werçerxê de ne. Xalek ku em, girîngiya wê hîn fam nakin.
Qanûna Dawî ya Konferansa Ewlehî û Hevkariyê li Ewropay (ku wekî Qanûna Dawî ya Helsînkî, Peymanên Helsînkî an Danezana Helsînkî jî tê zanîn) belgeyek e ku ji hêla serokên 35 dewletan ve li paytexta Fînlandiyayê Helsînkî ji 30’ê Tîrmehê heta 1’ê Tebaxa 1975’an hatiye îmzekirin. Konferans di sala 1973’an de bi destpêşxeriya Fînlandiyayê hatiye lidarxistin.
