Parlamenterê Amedê yê DEM Partiyê Cengîz Çandar nîqaş û hevdîtinên li ser pêvajoya çareseriyê ji ANF’ê re nirxand.
Çandar anî ziman ku ew hîn di hevoka destpêkê ya pêvajoyê de ne û got, “Li gorî min, hîn di destpêkê de em bi pêş ve neçûne. Beriya demeke nêz hem Serokkomar, endamên heyeta DEM Partiyê yên bi Serokkomar re hevdîtin kirin Pervîn Bûldan û Mîthat Sancar zimanekî gelekî xweşbîn bi kar anîn û piştî vê hevdîtinê hêvî geş kirin. Piştre Serokkomar Tayyîp Erdogan hefteya derbasbûyî di axaftina xwe ya li Koma AK Partî de bi zimanê bi kar anî hêvî geş kir. Di wê demê de îtiraza li Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê hate redkirin. Weke nêzîkbûna dema berdana Selahattîn Demîrtaş hate nirxandin. Li nava bloka desthilatdariyê (Ji ber ku ev koalîsyonek nîne, hikumeteke koalîsyonê nîne) hem Serokê Giştî yê Partiya Tevgera Neteweperest Devlet Bahçelî hem jî endamê komîsyonê Fetî Yildiz ku weke mejiyê wî yê hiqûqê tê naskirin, bi daxuyaniyên xwe nîşan dan ku em di destpêka demeke nû de ne, lê belê hîn jî encameke şênber li holê nîne.
Min daxuyaniya Dûran Kalkan a li Medya haberê xwend. Hem rexne dike, di heman demê de dibêje, ‘Em derbasî dema duyemîn’ dibin. Min bi baldarî xwend, ji ber ku hewl didim fêhm bikim bê mebesta xwe ji gotina ‘dema duyemîn’ çi ye. Bi qasî ku min fêhm kir, Tevgera Kurd a ku diviyabû bikira kiriye, niha dor a dewletê ye. Ji wê derê gavek tê hêvîkirin, lê hîn nayê avêtin. Eger hûn bipirsin bê çima nayê avêtin, ya rast ez jî heman pirsê dikim. Dema ku li bersiva vê pirsê digerim, digihêjim wê encamê ku dewlet ji aliyê avêtina hin gavan ve dudil e. Sedema vê dudiliyê jî fêhm nakim. Komîsyonê hîn jî karê xwe yê esasî nekiriye. Haya serkêşê komîsyonê Serokê Meclîsê Nûman Kûrtûlmûş jî ji vê heye. Çend roj berê li Amedê em bi hev re bûn, li wir anî ziman ku haya wî ji pêvajoyê heye, komîsyon wê di demeke gelekî nêz de karê xwe temam bike û gavê biavêje.
Hinceta avabûnê ya komîsyonê û gavên jê têne hêvîkirin bi esasî li ser du bingehan e: Ya yekemîn derxistina çarçoveya qanûna vegerê. Ya duyemîn nirxandina hin guhertinên li qanûna înfazê ye. Mebest ji qanûna vegerê bi gotina wan karê li ser ‘rêxistina terorê ya fesixbûyî’ ye. Mebest ji vir jî ew e ku ev yek ne efûyeke giştî be, bi sererastkirineke hiqûqî ya ji bo gerîlayên PKK’ê re bicihanîna zemîna hiqûqî ye ku piştî banga çekdanînê ya 11’ê Tîrmehê hate hêvîkirin. Yanî pêkanîna vegera bi hezaran gerîlayan li nava jiyana civakî û siyasî ya li Tirkiyeyê. Her wiha misogerkirina azadiya kesên têkiliya xwe bi rêxistinê re heye, kesên penaber in, vegera wan a li Tirkiyeyê û tevlîbûna wan li nava jiyana civakî û siyasî. Komîsyon ji bo pêkanîna sererastkirinên bi vî rengî yên hiqûqî ava bû. Tê payin ku karê xwe biqedîne, piştî ku hevdîtinek bi Serokê MÎT’ê re kir dawî li guhdarîkirinan bîne, rapora xwe amade bike û dûre jî berê xwe bide karê esasî, hinceta damezrandina xwe.
Vê vê hefteyê biciviya, civîna xwe ya dawî bikira, lê belê bi hinceta qezaya balafirê hefteyeke din hate taloqkirin. Eger hefteya bê were kirin, em hinekî rasteqîn bin; ev yek dema budçeyê ye. Meclîs heta dawiya meha Kanûnê ji bilî budçeyê bi tiştekî cuda re mijûl nabe. Eger di vê pêvajoyê de wê pêşketin çêbibe, divê beşa destpêkê bi mehên Çile-Sibatê re bikeve rojeva Meclîsê, lê belê ev der Tirkiye ye, heta ku nebîne bawer neke. Lewma dibêjim, em hîn jî di hevoka destpêkê de ne. Me nekarîbûn dakevin binê rûpela destpêkê.
Eger em li Dûran Kalkan vegerin, di wir de hevokeke gelekî girîng heye: ‘Rêyeke din a alternatîf nîne, em ê giraniyê bidin ser vê pêvajoyê’. Lewma di rêya ber bi çareseriya pirsgirêka Kurd de vê gavê li ber destê me amûrek û rojevek nîne.”
Cengîz Çandar hevdîtin û danûstandinên ji salên 1990’î û vir ve yên navbera dewletê û Tevgera Azadiyê ya Kurdistanê bi bîr xist û diyar kir ku li ber destê dewletê arşîvek heye. Çandar got, “Dema ku ev pêvajo hate destpêkirin, nikare bê gotin ku li ber destê dewletê amadekariyeke pêşî ya li ser encambûna pêvajoyê nebû. Eger hûn ji min bipirsin bê li ber destê dewletê formata vê yekê heye? Ez ê ji sedî sed bibêjim, belê, heye. Li hin saziyên dewletê, li hin organan ev format heye. Pirsgirêk ji xwe ew e ku belgeyên amade bi çi rengî ji kîjan qedemeyan derbas bibe û bê pêşkêşkirin. Komîsyon, meclîs û piştre jî mekanîzma ne. Em ê ji fezayê amûrên nû wernegirin. Mal li holê ye, ya tê kirin pêşkêşkirina li bazarê ye. Komîsyon û Meclîs jî dibe amûrên bazarê. Bêguman a ku bide destpêkirin jî rêveberî ye. Mebest ji rêveberiyê bloka desthliatdariyê ye: Li aliyekî MHP li aliyê din AKP û bi esasî jî rêveberî. Û em ji bîr nekin, li Tirkiyeyê piştî guhertinên li Destûra Bingehîn ên sala 2017’an û piştî hilbijartinê 2018’an sîstemeke serokatiyê heye. Sîstemeke ‘yek şexsî’ ye. Wate ji rêveberiyê jî Recep Tayyîp Erdogan e. Pêvjao li gorî bername û plana lîstikê ya di hişê wî de bi rê ve diçe.
Parlamenterê Amedê yê DEM Partiyê Cengîz Çandar diyar kir ku ya li pêşiya pêvajoyê dibe asteng ew e ku bi rojeva polîtîkaya navxweyî re tê meşandin û ev nirxandin kir: “Di vir de desthilatdarî xwedî berpirsyariyeke mezin e. Eger hûn dixwazin bi gotina wan ‘Tirkiyeya bê teror’ û bi gotina Abdullah Ocalan ‘aştî û civaka demokratîk’ li ser rêyekê bigihînin hev, wê demê divê hevsengiyên navxweyî yên li Tirkiyeyê di asteke welê de bin ku xizmetê ji vê yekê re bikin. Hûn ji aliyekî ve li hemberî Partiya Gel a Komarê operasyonan dikin. We hin şaredarên ku li ser zemîna ‘lihevkirina bajêr’ a bi DEM Partiyê re hatin hilbijartin birin, yek jê piştî salekê berdan. Şaredarên DEM Partiyê yên Mêrdîn, Wanê hîn jî ji wezîfeya xwe hatine dûrxistin. Têkildarî Şaredarê Şîşlî yê Partiya Gel a Komarê sûcdariya nelirêtiyê nîne, diyar e ku Resûl Emrah Şahan li ser ‘lihevkirina bajêr’ girtî ye. Heta ku ev mayin neyên paqijkirin, zehmet e ku rêveçûn çêbibe. Hûn ê bi vî rengî nikaribin bi hêsanî bi pêş ve biçin.”
