Nêzîkî deh sal û nîv e ku peyva “veguhertin” dibe pênaseya herî populer ya tiştên ku li Rojhilata Navîn diqewimin. Guherîna civak û aboriyê, sîstem û dezgehên siyasî, polîtîkayên derve û tifaqên navneteweyî, stratejiyên aktorên nedewletî û dewletî, hêzên herêmî û cîhanî – bi kurtî, her tişt. Û wisa dixuye ku divê pêvajoya wiha bes be ku bi kêmanî xetên giştî yên pêkhateya nû ya herêmê zelal bibin. Lêbelê, her sal tiştek diqewime ku destûrê dide me ku em bi gotinên bêdawî yên li ser nediyariya rewşa heyî dest bi ramanên analîtîk bikin.
Ecêb e, tevî xwezaya bûyeran a salên dawî, vegotinên siyasî yên serdest li herêmê hevgirtinek çavnebarî nîşan didin. Di piraniya dozan de, pirsa parastina heman şiroveyên rastiyê bû – lîberal, kevneperest, îslamîst, neteweperest. Her yek ji wan destûr da ku ravekirina xwe ya ku li cîhanê, herêmê û li welatek taybetî diqewime, rêzek nirxên xwe yên ku helwesta li hember guhertinê, berteka li hember wê diyar dike û pêşvebirina hin stratejiyên siyasî destnîşan dike.
Her ravekirineke weha komeke alîgir û dijberên xwe hebûn, pêşbaziya di navbera wan de yek an yeka din a hêzên civakî-siyasî di rewşên taybetî de diyar dikir. Ji ber vê yekê, piştî demeke kurt a îlhamê di 2011’an de, komek lîberal zemîn da îslamîstan, lê serfiraziya wan jî demek kurt bû. Li şûna wan hêzên muhafezekar û neteweperest hatin guheztin, zivirînek ku xuya bû ku li ser asta herêmî meyla cîhanî ya deh salên dawîn nîşan dide. Lê rûxandina rejîma Beşar Esed rê dide me ku em behsa vegera îslamiyan ji bo lîstikên nû bikin.
Ev hemî hestek déjà vu ya bêdawî diafirîne. Sal derbas dibin, nifşên rêberan diguherin, cîhana li dora me diguhere, şoreş vediguherin rawestanê, lê rojev dîsa jî yek e: nakokiyên bêçareser ên bêdawî, nîqaşên heman pirsgirêkên pêşveçûna civakî, hewldanên derbaskirina dubendiyên hilbijartina şaristaniyê. Di asta sîstemê de, herêm bi du pirsgirêkan re rû bi rû ye: Derketina ji xeleka xerab a şîroveyên asayî yên rastiyê û vegerandina hevsengiya di navbera saziyên fermî û nefermî de, bi vî awayî dewletbûnê xurt bike.
Hemî van şert û mercan ji bo desthilatdariya nû ya Sûriyê pirsgirêkek dijwar derdixe pêş. Ji aliyekê ve, desentralîzasyon stratejiyeke hêzdar e ji bo tevlîkirina elîtên herêmî di nav desthilatdariyê de û parvekirina berpirsiyariya pêşerojê bi wan re. Di warê teorîk de, ew dikare di çareserkirina pirsgirêka kurd de jî bibe alîkar- ezmûna danûstandinên di navbera Şamê û rayedarên Kurd de ku di van salên dawî de berhev bûye, dê li vir were xwestin. Li aliyê din (û li vir mantiqa Esed bi rastî tê dubarekirin), desentralîzasyon di çarçoveya metirsiyên giran ên derve û lawaziya saziyan de, lawazbûna hikûmeta navendî, wêranbûna aborî û nehevsengiya geşepêdana aborî ya herêman, ku gelek ji wan bi hêsanî nikarin debara xwe bikin, dikarin bi hêsanî bibin rêyek rasterast ji bo rûxandina welat. Di van şert û mercan de, yek vebijark îhtîmal e ku ne desentralîzasyona fermî be, lê bihevrebûna elîtên herêmî di nav dezgehên hukûmeta neteweyî de be.
Rewşa Sûriyê gelek pirsan derdixe holê. Di vê yekê de tiştek ne asayî xuya dike- her kes ji mêj ve bi nezelaliya domdar a li Rojhilata Navîn fêr bûye. Tişta ne asayî tenê giraniya rewşa ku pêşketiye ye. Rewşa ku pêşketina wê bandoreke mezin li ser tevahiya herêma Rojhilata Navîn bike. Girîngiya wê ne tenê ji aliyê cihê erdnîgariya Sûriyê û bi hev ve girêdayîbûna berjewendiyên hema hema hemû aktorên herêmî û cîhanî yên di pirsgirêka Sûriyê de ye, lê her weha ji hêla xwezaya pirsgirêkên ku komarê pê re rû bi rû ye, diyar dibe.
Desentralîzasyon – pêvajoyek ji nû ve dabeşkirin an belavkirina fonksiyon, hêz, desthilatdarî, mirov, an tiştên ku ji cîhek navendî an saziyek rêveberiyê dûr e.
