Li seranserê cîhanê germahî li pey hev rekorê dişikîne. Tê gotin, krîza avhewayê êdî ne tenê gefek li ser paşeroja dûr e, di heman demê de veguheriye rastiyeke şênber a vê demê. Serokkomarê berê yê Seyşelerê ku James Alix Michel ji Inter Press Service (IPS) re bi navê “The Heat Is No Longer Distant: A Global Climate Reckoning” gotarek nivîsî û destnîşan kir ku krîza avhewayê êdî tenê weke pirsgirêka dewletên giravan an jî herêmên hesas nikare bê dîtin.
Michel bi bîr xist ku germa hefteya derbasbûyî li Rojavayê Ewropayê bi bandor bû, asta germahiyê 10 heta 15 pileyî zêde kir. Michel anî ziman ku ev rewş ji aliyê hinekan ve hîn jî weke “bûyerên hewayî yên îstîsnaî” tê dîtin û destnîşan kir ku ji bo mirovên li herêmên hesas ên krîza avhewayê dimînin ev rewş hîn kûr û giran e.
Li gorî daneyên ku Michel li ser wan nivîsî, li Îngilistan û Îrlandayê germahiya Gulanê rekor şikand. Li Londonê germahî gihîşt heta 35,1 pileyî, li Walesê bû 32,9 pile, li herêma County Clare ya Îrlandayê gihîşt 28,6 pileyî.
Li Parzemîna Ewropayê jî rewş cuda nîne. Li başûrrojavayê Fransayê germahî gihîşt 36 pileyî, li herêmên Alp ên Awûstûryayê gihîşt 32,7 pileyî. Li bajarê Mîlano yê Îtalyayê germahiya asayî bi 9 pileyî zêde bû û gihîşt 35,5 pileyî. Spanya jî xwe ji germahiya dawiya hefteyê re amade dike ku germahî bigihêje heta 40 pileyî.
Wêneyê li derveyî Ewropayê jî asta global a krîzê radixe pêş çavan. Li Bakurê Hindistanê germahiyê 45 pile derbas kir. Li Pakistanê germahî li gorî asta normal bi 6 pileyî zêde bû. Li hin herêmên Rojhilata Navîn hişyarî tê dayin ku germahî bigihêje 52 pileyî.
EV ÎSTÎSNAÎ NÎNE
James Alix Michel ragihand ku ev rewş ji hev qut nîne û encamên ji ber sîstema avhewayî ya nearam e.
Michel diyar kir ku zanyar dehan sal in işaretê bi vê rêveçûnê dikin û bi bîr xist ku Dewletên Giravên Biçûk krîza avhewayê ne tenê weke pirsgirêkeke hawirdorê, her wiha weke meseleyeke hebûnê dixin rojevê.
KRÎZ ÊDÎ LI HER DERÊ YE
Li gorî Michel tişta ku îro guherî ye rastiyên zanistî nîne, asta şênber a krîza avhewayê ye. Krîz êdî ne li cografyayên dûr, herêmên peravî yan jî welatên giravan e.
Pêlên ji hewaya germ li welatên pêşketî sîstema ragihandinê asê dike, zorê dide binesaziyê, hilberîna çandiniyê kêm dike, bi taybetî jî ji bo herêmên hesas rîska li ser tenduristiya gel zêde dike. Ji asfalta heliyayî ya Londonê heta bi şebekeyên elektrîkê yên li Mîlanoyê, ji şewata daristanan a zêdebûyî heta bi ziwatiya demdirêj, ji lehiyên ji nişka ve heta bi bahozên mezin, nîşaneyên heyî hemû balê dikişînin ser heman rastiyê: Guherîna avhewayê êdî ne gefek li ser paşerojê ye, lê veguheriye rastiya îro.
DEMA DUDILIYÊ QEDIYA
James Alix Michel bang li lîderên cîhanê kir ku “Ji paceya xwe li derve binihêrin” û destnîşan kir ku rastî êdî di xerabûna ekosîstemê, germahiya zêde, xerabûna sîstema xurekê û neewlehiya mirovî ya zêdebûyî de tê dîtin.
Li gogrî Michel, krîza avhewayê sînoran nas nake; ti welat ewle nîne, ti civak parastî nîne. Ev hesasiyeta hevpar divê veguhere çalakiyeke bi lez û berpirsyariyeke hevpar.
