Hevpeymana bi navê Mîsak-i Millî ya ku axa Kurdistanê ji aliyê dagirkeran ve hatibû dabeşkirin, di daxuyaniya ji 6 madeyan pêk tê ku manîfestoya siyasî ya qaşo Şerê Rizgariya Tirkiyê bû. Di 28’ê Çileya 1920’an de li Stenbolê di civîna dawî ya Parlementa Osmanî de bi yekdengî hate pejirandin û di 17’ê Sibatê de ji raya giştî re hat ragihandin.
PEYMANA MÎSAK-I MILLÎ ÇI YE?
Beriya her tiştî Mîsak-i Millî tê wateya “Sonda Neteweyî”. Di dema xwe de bi navê ‘Ehd-i Millî’ an jî ‘Peymana Millî’ jî hatiye naskirin. Ya duduyan, di 28’ê Çileya 1920’an de di rûniştina nefermî ya Parlamentoya Osmanî ya dawî de, danezana Peymana Neteweyî hat qebûlkirin û di 17’ê Sibata 1920’an de ji meclîsên cîhanê re hat ragihandin. Bi tevahî 6 made hene û ji bo 6 stûnên baweriyê jî tê gotin ‘Eqîdeya Têkoşîna Neteweyî’.
Xaleke din a ku divê were zanîn jî ev e ku ji bilî vê yekê ku Şerê Rizgariyê li Anatolya û Trakyayê bi hemû leza xwe berdewam dikir, di Konferansa Aştiyê ya Parîsê de ku di 18’ê Çileya 1919’an de destpê kiribû, Danezana Pakta Neteweyî hat dayîn. Demeke ku pêşeroja Împaratoriya Osmanî dihat nîqaşkirin, ku bi perçebûna Împaratoriya Osmanî re wê tengav û Stenbol ji destê Tirkan bên standin. Kurd bi gelên herêmê re weke bendeke bêserûber li pêşiya projeya berfirehkirina Erdogan a ji nû ve vejandina Împeratoriya Osmanî ya nû û xêzkirina nexşeyên qaşo “Mîsak-i Millî” rawestiyan. Erdogan îro bi mazûvaniya konferansa tirkmenan a li Sûriye û Iraqê vê dawiyê serî li hîleyên din dide û wê nexşeyekê nîşan da ku beşeke mezin ji Sûriyê û Iraqê, ku tê de Kurd, Ereb, Suryan, Asûrî, Ermen, Tirkmen û neteweyên din lê dijîn. Ev yek nîşan dide ku niyeta Tirkiyeyê berdewam dike ku herêmê bikişîne nav rewşeke bêdawî ya şer. Bi nêzîkbûna dawîbûna Peymana Lozanê ya xedar re, xeyalên Tirkan bi ji nû ve danasîna Mîsak-i Millî û bipêşxistina Mîsak-i Millî ku gelên talankirî û axa xwe winda kirine hêrs dike. Rejîma Tirk ji bo têkçûyina dîroka Osmaniyan beriya 100 saliya peymana Lozanê, ji bo vejandina vê peymanê bi zagonî dimeşe.
Danezana Pakta Neteweyî piştî ku di 17’ê Sibata 1920’an de li Parlementê hat xwendin bi pêşniyara Parlementerê Edîrneyê yê wê demê Mehmet Şeref Aykut hat pejirandin. Şeref Aykut pêşniyara xwe wiha tîne ziman: “Pêşniyara min ew e ku Peymana Netewî ji hemû parlementoyên cîhanê û çapemeniya welat û çapemeniya cîhanê re were ragihandin û bi tercîhî were gotûbêjkirin… Dema ku miletê me ji hilbijartina me bişîne vir, ofîsên wekî erka me ya yekem, rûmeta nûnertiya xwe didin me, rojên geş ên berê mafên herî bêguneh diparêzin ü mafê jiyan û rûmetê nîşan didin. Wî dixwest ku em vê Peymana Neteweyî ragihînin ku nîşan dide mafê me heye em li ser pêşerojê bifikirin û heke hewce bike wekî hemî endamên milet xetera mirinê heye… Em mafê eşkere, mafê jiyanê dixwazin. Hebûna giyanî ji me re peyda dike. Em tiştekî din naxwazin. Ya ku ez ê niha bixwînim Peymana Millî ye. Sonda milet e. Miletê Tirk an wê şert û mercên vê sondê bi cih bîne, an jî li ber dîrokê winda bibe. Lê em ê nebin kole, ezbenî diyar e ev daxuyaniya meclîsê gotineke welatparêziyê ye. Ev peyama min hem li dijî sultan hem jî li dijî hêzên dagirker derketinek e.”
PLANA DEWLETA TIRK A JI NÛ VE ZINDÎKIRINA SÎNORÊN PEYMANA NETEWEYÎ
Dewleta Tirk planên xwe yên tinekirina destkeftiyên Kurdan û pêkanîna xewna vejandina Peymana Neteweyî zêde dike. Dewleta Tirk a ku bi xeta xiyanetê ya PDK’ê ve êrîşên xwe yên li ser her çar parçeyên Kurdistanê zêde kiriye, li Başûrê Kurdistanê jî, li dijî hikûmeta Herêma Kurdistanê bi hikûmeta Iraqê re peymanên cuda çêdike. Li ser vê bingehê lihevkirin çêbûn, PDK bi xwe jî di nav de dewleta Tirk her tim polîtîkayên xwe yên dijberiyê dimeşîne û Rêveberiya Xweser a Kurd li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê dike armanc. Bi peymana Osmanî û Îranê. Dema ku sînorên navborî di sedsala 17 de hatin xêzkirin, dewleta Tirk bi van polîtîkayên qirkirinê yên ku rêveberiya Terakkî dabûn destpêkirin, Kurdistan girt û hewildan kirin ku ji bona berjewendiyên xwe bikar bîne. Siyaseta desteserkirina Kurdistanê bi navê Peymana Netewî hate binavkirin. Di parlementoya dawî ya Osmaniyan de ku di 28’ê Çileya 1920’an de li Stenbolê pêk hat. Plana dagirkirina Kurdistanê bi yekdengî hate qebûlkirin û di 17’ê Sibatê de ji raya giştî re hate ragihandin. Piştî ku ji raya giştî re hat ragihandin ku dewleta Tirk dixwaze Kurdistanê parçe bike. Bi îmzekirina peymana bi Fransa-Brîtanya û piştre bi Amerîka û Yekîtîya Sovyetan re, ev yek bû sedem ku beşên Kurdistanê li gor berjewendîyên xwe belav bikin. Di wê demê de Bakurê Sûriyê firot Fransiyan, Mûsil-Kerkûk firot Îngilîzan. Di vir de armanc ew bû ku kurdan belav bikin, perçe bikin û pêşî li azadiya wan bigirin.
NÊRÎNÊN RÊBER APO YÊN TÊKILDARÎ MÎSAK-I MILLÎ
Ev diyare ku perçebûna Kurdistanê li ser bingeha Iraqê binpêkirina eşkere ya Peymana Neteweyî ye. Ev pêşketin ji aliyê gel ve bi hêrs tê pêşwazîkirin. Peymana Mûsil-Kerkûkê ku di 5’ê Hezîrana 1926’an de bi Îngilîzan re hat îmzekirin jî ji bo Kurdan destpêka qirkirinê ye. Rêber Apo li ser vê mijarê dibêje: “Berevajî baweriya gel, bi xêzkirina vî sînorî, ne tenê yedekên petrola Mûsil-Kerkûkê ji dest çûn, her wiha Kurd jî ji dest dan, xwişk-biratiya dîrokî ya Kurd-Tirk ji dest çû, yekitiya çandî ya Kurdan jî winda bû. Hemû gelên Rojhilata Navîn winda kirin”. Rêber Apo diyar kir ku serhildana Şêx Seîd a di sala 1925’an de ji bo veşartina vê xiyaneta dîrokî hem rastî provokasyon û hem jî bi rengekî pir hovane û bi xwîn hat tepisandin û wiha got: “Di vê wateyê de sala 1925’an ne tenê roja destpêkê bû. Serhildan, di heman demê de komplo, xiyanet û qirkirin e. Ev pêvajo jî li dijî Mustafa Kemal hat kirin.” Çavkaniya şoreşgerî ya komarê rastî derfetên serhildanên Kurdan hat. Li ser vê bingehê girîngiya dîrokî ya fêhmkirina Rêber Apo ye ku diyar kiribû divê Peymana Netewî ya salên 1920’an de îro weke Pakta Demokrasiyê were sererast kirin. Ji ber ku Rêber Apo ku formula jiyana bi hev re ya gelan pir bi hêz derdixe pêş, bingehên wê yên dîrokî û civakî jî analîz dike. Bi zelalî diyar dike ku berjewendiya hevpar a hemû gelên Anatolya û Mezopotamya, bi taybetî gelên Tirk û Kurd ên bi sedsalan bi hev re jiyane, bi diyarkirina bêwatebûna sînoran ve girêdayî ye. Li şûna wê, girîngiya balkişandina li ser entegrasyona di navbera gelan de ku li gorî xwezaya civakan pêş dikeve, radixe ber çavan. Em îro dikarin coş û yekîtiya wê rojê di çarçoveya demokrasiyê de biparêzin. Sînorên Pakta Neteweyî yên ku pir jê ditirsin ji hêla Pakta demokratîk ve têne parastin. Rêber Apo got: “Divê em careke din bi demokrasiyê yekîtiya Kurd-Tirk a wê demê pêk bînin” û ji nû ve avakirina sînoran, di vê mijarê de pêşniyara Konfederasyona Rojhilata Navîn dike. Ev konfederasyon pêşniyarek e ku tê de sînor bêwate dibin, wek ku îro di mînaka YE de tê dîtin. Li vir yekbûn û têkiliyên hevpar ên gelan esas e. Di rastiyê de ev rastiyeke ku di encama têkoşîna ku ev çil sal in tê meşandin de, ev sînorên li ser erdnîgariya Kurdan hatine xêzkirin, wateya xwe winda kirine.”
SIYASETA KU KURD LI DIJÎ KURDAN ŞER BIKIN
Peymana dewleta Tirk a dagirker Herêmên Kurdan dagir kirin, bi bikaranîna Kurdan ji bo gihîştina sînorên xwe yên netewî tê kirin. Li xaka Başûrê Kurdistanê zêdetirî 25 baregehên leşkerî yên dewleta Tirk a dagirker hene. Ev nîşan dide ku hewldaneke dagirkeriyê heye û gelek herêmên Başûrê Kurdistanê hatine dagirkirin. Ev dagirkerî bi hevkariya PDK’ê desthilatiya herêmên Federe yên Başûrê Kurdistanê pêk tê. PDK û rayedarên wê axa Başûr radestî dewleta Tirk a dagirker dikin. Ev jî berdewamiya peymana Mîsak-i Millî ye.
Dîsa di berdewamiya wê hevpeymana berjewendîperest de, di Çileya 2018’an de li ser Efrînê êrişa dagirkeriyê hat destpêkirin û heta 25-26’ê Gulanê Xakurkê ya herêma Bradostê berdewam kir. Pêwîste armanca operasyonên dagirkeriyê bi zelalî were dîtin. Di vir de armanca yekem a dewleta Tirk a dagirker ew e ku xwe bigihîne sînorên Peymana Neteweyî. Îro polîtîkayên xwe yên qirkirinê ji aliyê hikûmeta AKP’ê ve tên nûkirin. Wek yên din Parêzvanên vê hişmendiyê bi rêbazên qirêj Kurdan tine bikin û ji dîrokê bidin tinekirin. Polîtîkayên xwe xistine meriyetê. Hişmendiya desteya Îttîhad û Terakkî û hişmendiya AKP-MHP’ê li ser wê bingehê xwe birêxistin û plansaz dike.
