Koordînasyona Civaka Êzidî ya li Ewropayê (KCÊ-E) têkildarî pêvajoya entegrasyona demokratîk û Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk daxuyaniyek da.
Di destpêka daxuyaniyê de hate gotin, “Veguhertinên siyasî û lêgerînên çareseriya demokratîk ên li Rojhilata Navîn, ji bo civaka Êzdî hem derfetên nû hem jî berpirsiyariyên girîng derdixin holê. Di dirêjahiya dîrokê de, ji ber bawerî, çand û nasnameya xwe ya xweser, daxwaza bingehîn a Êzdiyên ku rastî zext, dûrxistin û fermanan hatine, ew e ku ewlehiya wan bê dabînkirin, mafên wan bên misogerkirin û siberoja wan bi îradeya wan a azad bê diyarkirin.
Em wisa bawer dikin ku her hewldanek ji bo çareserkirina pirsgirêkên Êzdiyên li Şengalê (Iraq), Tirkiye û Sûriyeyê, divê mercên taybet ên her welatî li ber çavan bigire û di çarçoveya rêgezên demokratîk de bê nîqaşkirin. Azadiya bawerî û nasnameyê, ewlehî, mafên kolektîf, welatiya wekhev û temsîliyeta demokratîk a Êzdiyan divê bibin bingeh ji bo van hemû pêvajoyan.
Em piştgiriyê didin avakirina diyalogê bi saziyên dewletê û aktorên siyasî re, meşandina danûstendinan û çareserkirina pirsgirêkan bi rêyên aştiyane. Lê belê rewayiya her hevdîtinekê ku li ser navê civakê tê kirin, tenê bi danîna têkiliyan an çêkirina peymanan ve sînorkirî nîne; divê di serî de li ser îradeya azad a civaka Êzdî, rayedarkirina eşkere, beşdariya piralî, zelalî û hesabdayînê be.
Helwesta me ya rêgezî zelal e: Em piştgiriya diyalog û danûstendina demokratîk dikin, lê em tu carî rêbazên ku îrade û mafê nûnertiya rewa ya civaka Êzdî ji derve dihêlin yan tune dihesibînin, qebûl nakin. Ev nêzîkatî ji bo hemû pêvajoyên çareseriyê yên li Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê bi heman awayî derbasdar e.”
Koordînasyona Civaka Êzidî ya Ewropayê rewşa Êzidiyên li Iraqê bi taybetî Şengalê, li Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê nirxand û tespît kir:
REWŞA ŞENGALÊ Û PEYMANA BI HIKUMETA IRAQÊ RE
“Qirkirina ku di sala 2014’an de ji aliyê DAÎŞ’ê ve li dijî civaka Êzdî ya li Şengalê pêk hat, pirsgirêkên ewlehî, koçberkirin, rêxistina civakî û statuya siyasî anî asteke pir girîng û jiyanî. Têkoşîna piştî qirkirinê ne tenê ji bo parastina hebûna Êzdiyan e, di heman demê de armanca wê ew e ku ew bi nasnameya xwe ve bi azadî bijîn û di derbarê paşeroja xwe de bibin xwedî gotin.
Di vê çarçoveyê de, em hevdîtinên bi hikûmeta navendî ya Iraqê re û peymana ku di navbera wan de hatiye çêkirin, ji bo çareserkirina pirsgirêkên Şengalê weke geşedaneke erênî û girîng dinirxînin. Divê aliyên peymanê yên ku dikarin tevkariyê li ewlehî, mercên jiyanê, çareserkirina pirsgirêkên niştecihbûnê û misogerkirina mafên Êzdiyan bikin, bi awayekî erênî bên berçavgirtin.
Li hemberî vê yekê, em ne rast dibînin ku ev peyman weke hewldanek li dijî gelê Kurd an Kurdistanê bê nîşandan. Şîroveyên bi vî rengî cewhera mijarê û mercên siyasî yên Şengalê piştguh dikin; lêgerînên çareseriyê di ser nîqaşên aîdiyetê yên cûda re serûbin dikin. Teşhîrkirina geşedanên erênî û veguherandina wan ji bo mijareke sabotajkar, ji berjewendiyên civaka Êzdî re xizmetê nake.
Pêkanîna danûstandinan û gihîştina peymanekê bi hikûmeta navendî ya Iraqê re, bi tu awayî nayê wateya redkirin an înkarkirina peywendiyên dîrokî, civakî û çandî yên Êzdiyan ên bi gelê Kurd û erdnîgariya Kurdistanê re. Di navbera hevdîtina bi dewleta Iraqê re û qebûlkirina ku Êzdî parçeyekî rastiya dîrokî ya gelê Kurd û Kurdistanê ne de, tu nakokî nînin. Beramberî hev rawestandina van her du mijaran, pêvajoya çareseriyê dixe ser zemînekî şaş.
Pêwîst e mercên siyasî û hiqûqî yên heyî yên li Şengalê, hevsengiyên hêzê yên herêmî û pêdiviyên ewlehiyê bi awayekî rast bên nirxandin. Helwesteke bi rêgez ne paşguhkirina mercên li ser erdê ye, belkî pêşxistina çareseriyên ku di nava van mercan de maf û destkeftiyên Êzdiyan xurtir dikin e.
Bêguman, naveroka peymanê, encamên wê û asta garantîkirina mafên Êzdiyan dikarin bên rexnekirin û bi awayekî demokratîk bên kontrolkirin. Lê belê armanca rexneyan divê çareserkirina kêmasiyên peymanê û pêşxistina destketiyan be; divê neyê bikaranîn da ku peymanê weke dijberiya gelê Kurd û Kurdistanê nîşan bide. Qebûlkirina aliyên erênî yên peymana Şengalê nabe asteng ku kêmasiyên wê bên nîqaşkirin, û berevajî vê yekê jî, rexnekirina kêmasiyan maf nade tu kesî ku peymanê manîpule bike yan berovajî bike.
NIRXANDINA PÊVAJOYÊ Û PIRSGIRÊKA NÛNERTIYÊ
Li Tirkiyeyê, em her hewldaneke dilpak a ku ji bo naskirina azadiya bawerî û nasnameya Êzdiyan, vegera wan a bi ewle û bi rûmet bo gundên wan, çareserkirina pirsgirêkên milk û niştecihbûnê, astengkirina cûdakariyê û misogerkirina mafên welatiya wekhev tê kirin, bi çavê erênî pêşwazî dikin.
Lê belê, em di wê baweriyê de ne, ku hevdîtinên di demên dawî de li ser navê Êzdiyan hatine meşandin, ji aliyê rêbaz, amadekarî, beşdariya civakî û rewayiyê ve pirsgirêkên cidî dihewînin. Ev pêvajo bi awayekî sîstematîk û hemêzker nehatine meşandin; îradeya beşên cûda yên civaka Êzdî, saziyên rêxistinkirî û dînamîkên herêmî li ber çavan nehatine girtin. Derketina holê ya hin gavên erênî yên sînorkirî nayê wê wateyê ku pêvajo bi giştî li ser zemînekî saxlem û rewa rûniştiye.
Ev nêrînên me yên rexnegir ne li dijî diyalog an danûstendinê ne. Nerazîbûna me ne li dijî çêkirina hevdîtinan e; belkî li dijî tevgerîna li ser navê tevahiya civaka Êzdî ye bêyî amadekariyeke têrker, rayedarkirina civakî û kontrola demokratîk. Tu kes nikare hevdîtina xwe ya bi rayedarên dewletê re yan têkiliyên xwe yên bi hinek aliyên siyasî re, weke desthilatdariya axaftin û biryardanê li ser navê tevahiya civaka Êzdî jiber xwe ve bibîne. Nûnertiya rewa li ser bingeha beşdariya civakê, rayedarkirina eşkere, zelalî û hesabdayînê ava dibe.
Ji ber vê yekê, em teqez dikin ku divê kêmasiyên di warê rêbaz û temsîliyetê de hene bên serrastkirin. Saziyên Êzdiyan, meclisên gundan, malên Êzdiyan, nûnerên herêmî, kesên rewşenbîr, rûspî û di nava civakê de xwedî bandor û bi taybetî jinên Êzdî divê bi awayekî çalak di van pêvajoyan de cih bigirin. Daxwaz, rojeva danûstendinê û encamên ku hatine bidestxistin divê bi civakê re bên parvekirin; pêvajo divê ji îradeya hevpar û kontrola demokratîk re vekirî bin.
PÊVAJOYA ENTREGRASYONÊ Û ÇARESERIYÊ YA LI SÛRIYEYÊ
Maf û paşeroja Êzdiyên li Sûriyeyê jî divê di çarçoveya van rêgezên demokratîk de li ber çav bên girtin. Di pêvajoyên çareseriya siyasî û entegrasyonê yên li Sûriyeyê de divê nasnameya bawerî, hebûna civakî, pêdiviyên ewlehiyê û mafên kolektîf ên Êzdiyan bên naskirin; divê neyê hiştin, ku ew ji biryarên rasterast wan eleqedar dikin bên dûrxistin.
Di van pêvajoyan de, divê Êzdî ne tenê wekî civakeke ku biryaran pêk tîne an jî pêşveçûnan dişopîne bên dîtin, belkî wekî pêkhateyeke civakî ya rewa ku daxwazên xwe tîne ziman, beşdarî danûstendinan dibe û di şekildana paşeroja xwe de xwedîgotin e, cih bigirin. Ev beşdarî divê ji nûnertîya grûpêkî wêdetir be; divê beşên cûda yên civakê, saziyên herêmî û jinan bi tevahî li xwe bigire. Meşandina pêvajoya entegrasyonê ya li Sûriyeyê li ser zemîneke demokratîk, hemêzker û mafên bingehîn, bi misogerkirina azadiya bawerî û nasnameya Êzdiyan, her wiha ewlehî û beşdariya wan a wekhev ve girêdayî ye.”
Di daxuyaniyê de Koordînasyona Civaka Êzidî ya li Ewropayê ev daxwazên xwe ji bo bicihanîna mafên Êzidiyan bilêv kir:
DAXWAZÊN SEREKE
“Tevî ku şert û mercên li Iraq, Tirkiye û Sûriyeyê ji hev cûda bin jî, divê ji bo garantîkirina maf û azadiyên civaka Êzdî li gorî rêgezên hevpar tevger bê kirin. Di vê çarçoveyê de daxwazên me ev in:
– Naskirina fermî ya ol, nasnameya bawerî û xweseriya çandî ya Êzdiyan.
– Dabînkirina ewlehî, mafê jiyanê û garantiyên hiqûqî yên li dijî her cûre cûdakariyê.
– Piştgirîkirina vegera bi ewle û bi rûmet a Êzdiyên koçberbûyî bo gundên wan û çareserkirina pirsgirêkên milk û niştecihbûnê.
– Misogerkirina welatiya wekhev û mafên kolektîf ên Êzdiyan.
– Birêvebirina hemû hevdîtinên ku li ser navê Êzdiyan tên kirin, li ser mekanîzmayeke temsîliyetê ya rewa, piralî, zelal û hesabdar.
– Beşdariya wekhev û çalak a jinan di pêvajoyên biryardan û danûstendinê de.
– Cihgirtina Êzdiyan weke pêkhateyeke çalak di pêvajoyên entegrasyon û çareseriya siyasî yên li Sûriyeyê de.
– Nirxandina destketiyên ku li Şengalê hatine bidestxistin bêyî manîpulekirin û şopandina pêkanîna peymanê li ser bingeha mafên Êzdiyan.”
ENCAM
Daxuyanî bi vî rengî bi dawî bû:
“Divê peywendiyên dîrokî, civakî û çandî yên Êzdiyan ên bi gelê Kurd û erdnîgariya Kurdistanê re û her wiha maf û têkiliyên bi welatên lê dijîn re, wekî mijarên li dijî hev neyên nîşandan. Ev her du alî divê ne bi rêya pênaseyên ji derve ve hatine ferzkirin an jî hesabên siyasî, belkî li ser bingeha îradeya azad a Êzdiyan bên nirxandin.
Wekî Koordînasyona Civaka Êzdî ya Ewropayê, em careke din teqez dikin ku em piştgiriya hewldanên dilpak û danûstandinên demokratîk ên ji bo çareserkirina pirsgirêkên civaka Êzdî dikin. Em qebûlkirina aliyên erênî yên peymana bi hikûmeta navendî ya Iraqê re li Şengalê; gihandina hevdîtinên li Tirkiyeyê bo zemîneke rewa, hemêzker û sîstematîk; û misogerkirina beşdariya çalak a Êzdiyên li Sûriyeyê di pêvajoyên entegrasyon û çareseriyê de, wekî gavên pêwîst dibînin.
Çareseriya domdar ne bi bendewariyên nerast û ne jî bi destjêberdana mafên bingehîn bi hinceta şert û mercên siyasî yên heyî pêkan e. Tiştê ku em pêwîstî pê dibînin ev e: Nêzîkatiyeke ku rastiya dîrokî û şert û mercên rojane bi hev re dinirxîne, îradeya civakî dike bingeh, beşdariya demokratîk garantî dike û encamên berçav bi dest dixe.
Em banga hemû aliyên peywendîdar dikin ku ji bo çareserkirina pirsgirêkên civaka Êzdî hewldanên dilpak nîşan bidin, danûstandinan li ser zemîneke rewa û hemêzker birêve bibin, û ji guhartina cûdahiya çandî û civakî bo hinceta veqetînê dûr bisekinin.
Em alîgirê diyalogê ne; lê belê em nenasîna îradeya civaka Êzdî, qurbankirina mafên wan ji bo berjewendiyên siyasî û binpêkirina temsîliyeta rewa bi rêya hewldanên kesane qebûl nakin. Paşeroja Êzdiyan divê bi îradeya azad a Êzdiyan bi xwe bê şekildan. Ev rêgez li Şengal, Tirkiye û Sûriyeyê bi heman awayî derbasdar e.”
