Piştî navberekî du sal û nîv a danûstandinan, rayedarên federal ên Iraqê û Hikûmeta Herêma Kurdistanê gihîştin rêkeftinekê ji bo ji nû ve destpêkirina îxracata petrolê bi rêya Tirkiye’yê. Mercê sereke çareserkirina nakokiyên demdirêj ên li ser mûçeyên karmendên sivîl ên li herêma nîv-xweser û rêkeftina destûrdayîna veguhestina petrola ku li Kurdistana Iraqê di bin kontrola Bexdayê de bû. Lêbelê, nezelaliya berdewam a li ser hûrguliyên peymanê domdariya wê dixe bin gumanê.
Pirsgirêka sereke dema sînorkirî ya peymanê ye – danûstandinên li ser ji nû ve destpêkirina îxracatê yên ku ji bo meha Qanûnê hatine plankirin tenê ji bo 30 rojan hatine plankirin. Ev balkişandina demkurt bêbaweriya di navbera aliyan de nîşan dide û peymanê ji pêşketinên siyasî re xeternak dike. Peyman her wiha ji ber hilbijartinên parlemanî yên Iraqê yên di Mijdarê de di xetereyê de ye. Grûpên siyasî yên şîe yên ku bi Îranê ve girêdayî ne dikarin ji nezelaliya ku dibe ku piştî dengdanê derkeve holê sûd werbigirin da ku serokwezîr razî bikin ku peymanê betal bike an jî şertên ku ew ji bo berjewendiyên Herêma Kurdistanê pir guncaw dibînin biguherîne.
Rewşa şîrketên navneteweyî yên petrolê hîn jî şertek sereke ye ji bo pêkanîna peymanê. Her çend heşt operatorên sereke, ku ji sedî 90’ê hilberîna herêmî pêk tînin, peymanên pêşîn îmze kirine jî, li ser vegerandina deynan nakokî hîn jî hene. Faktorên derveyî rewşê hîn aloztir dikin. Biryara Tirkiyeyê ya di Tebaxa 2025’an de ku peymana boriyên petrolê ya sala 1973’an bi Iraqê re piştî sala 2026’an nû neke, pêwîstiya lezgîn a dîtina rêyên nû yên îxracatê diafirîne.
Her weha Iraq bi erkê dijwar ê hevsengkirina berjewendiyên derve û nakokiyên navxweyî re rû bi rû ye da ku çareseriyek bibîne ku dê aramiya sektora petrolê di nav bêîstîqrariya herêmî ya zêde de misoger bike.
Di daxuyaniya xwe ya 25’ê Îlona 2025’an de Serokwezîrê Iraqê Mihemed Şîa el-Sudanî peyman wekî dîrokî bi nav kir û destnîşan kir ku 18 sal in di çêkirina wê de ne. Wî diyar kir ku peyman belavkirina dadperwer a dahatan, cihêrengkirina bazarên îxracatê û herikîna veberhênanê garantî dike. Rayedarên Kurd jî geşbîniyê nîşan didin. Bi taybetî, berdevkê Hikûmeta Herêma Kurdistanê Pêşawa Hewramanî diyar kir ku fikarên şîrketên petrolê DNO û Genel Energy ne girîng in. Raportên medyayê nîşan didin ku ev peyman dikare bibe alîkar ku pirsgirêka paşketina mûçeyên zêdetirî 1.2 mîlyon karmendên sivîl ên herêmê çareser bibe. Rojnamevanên Iraqî peyman wekî “guhertinek stratejîk” di têkiliyên di navbera Bexda û Hewlêrê de bi nav kirin, ku dibe ku bandorek rasterast li ser hevsengiya siyasî ya welêt bike.
Li gorî peymanê, Kurdistan dê petrola xav li stasyona Feyş Xabûr a li ser sînorê Tirkiyeyê bide şîrketa federal SOMO. Peyman şertên raporên mehane yên hişk dihewîne. Peymana parvekirina dahatê destnîşan dike ku 16 dolar ji bo her bermîlekê dê li hesabê emanetê ji bo şîrketên petrolê yên biyanî were razandin, û qezenca mayî jî diçe SOMO. Ev rêkeftin xwesteka parastina berjewendiya veberhênerên navneteweyî bi garantîkirina dravdanên birêkûpêk ji wan re nîşan dide. Di vê navberê de, mijara çareserkirina deynê Kurdistanê (bi qasî 1 mîlyar dolar, ku di dema rawestandina boriyê de kom bûye) hatiye paşxistin.
Tevî nirxandinên erênî, hejmarek analîst destnîşan dikin ku di peymanê de hûrguliyên taybetî nînin û fikarên li ser gengazbûna wê zêde dikin. Pirsên ji Tirkiyeyê jî vekirî dimînin, ku ji bo pêkanîna peymanên hatine bidestxistin xetereyên zêde diafirîne.
Wek tê zanîn, di Adara 2023’an de, piştî nerazîbûnên ku Bexdayê di sala 2014’an de pêşkêşî Odeya Bazirganiyê ya Navneteweyî (ICC) kir, boriya Kerkûk-Ceyhanê hate girtin. Doz li ser firotina serbixwe ya petrola xav ji aliyê hikûmeta Kurdistanê ve bêyî razîbûna Bexdayê bo Tirkiyeyê bû, ku bi milyaran dolar ji bo herêmê bi dest xistibû. Dadgehê biryar da ku Bexdayê bi sûda xwe ye û dît ku Tirkiyeyê peymana navbera hikûmetan a 1973’an binpê kiriye û ferman da ku bi qasî 1.5 milyar dolar tazmînat bide Iraqê.
