Parlamenterê DEM Partiyê Cengîz Çîçek, pirsên rojnameya Yenî Ozgur Polîtîkayê yên têkildarê qanûnên derbasbûnê, qanûnên entegrasyona demokratîk û rola komîsyona Meclîsê bersivandin.
Dema biryara vekişînê ji Tirkiyeyê hat ragihandin, hat gotin ku divê ‘qanûna derbasbûyînê’ esas bên girtin û gav bên avêtin. Têgeha ‘Qanûna derbasbûyînê” çi ye?
Qanûna derbasbûyînê avakirina zemînek qanûnî ye ku dê veguhestina ji rewşek bo rewşek din hêsan bike. Di warê pirsgirêka Kurd de, ev derbasbûn tê wateya ji ‘sedsala înkar û serhildanê’ derbasî sedsalek ku înkar û serhildan lê nîne dibe. Ev qanûn armanc dike ku dev ji zîhniyeta ku hebûna Kurdan wekî gef dibîne berde û şerê çekdarî bi têkiliyên demokratîk û aştiyane derbas bike. Ji bo ku em bikaribin vê bendê derbas bikin, hewcedarî bi hişmendiyek qanûnî ya nû heye ku hem ji dubarekirina rabirdûyê dûr bixe û hem jî temamkirina pêvajoyek pratîkî ya xebitandinê misoger bike.
Ev ‘hişê hiqûqî’ yê nû çi ye?
Armanc ew e ku çarçoveyeke hiqûqî ya ku Tevgera Azadî ya Kurd wek rêxistineke serhildêr a serdema înkarê bi dawî bike û veguherandina wê ya tevgereke hiqûqî, demokratîk, sosyo-polîtîk a serdema azadiyê misoger bike. Ev ‘Qanûna derbasbûnê’ ye.
‘Qanûnên Entegrasyona Demokratîk’ divê çi bigire nav xwe?
Berî her tiştî, divê zihniyet û hawîrdorek demokratîk were avakirin. Girîng e ku polîtîkayên cudakar ên li dijî Kurdan bi dawî bibin û aştiya civakî ya li ser bingeha hemwelatîbûna wekhev were misogerkirin. Di vê çarçoveyê de, dikare “Qanûnek Dijî Cudakariyê” were derxistin. Wekî din, divê rêzikname werin çêkirin da ku Kurd bikaribin bi nasname, ziman û çanda xwe beşdarî jiyana giştî bibin.
Qanûnên Entegrasyona Demokratîk rêxistina demokratîk a Kurdan nas dikin, astengiyan radikin û garantiyên qanûnî peyda dikin. Mijarên sereke ev in: Nûvekirina pênaseya hemwelatîbûnê, xurtkirina rêveberiyên herêmî li ser esasê îradeya gel, tesîskirina mafê perwerdehiyê bi zimanê dayikê û derxistina qanûnên ku azadiya raman, îfade û rêxistinbûnê diparêzin.
Endamê Konseya Rêveber a KCK’ê Sabrî Ok, diyar kir ku ‘Ne efû, divê qanûnên taybet ên pêvajoyê hebin.’ Ji bilî efûyê çi cure amadekariyên taybet dikarin werin kirin da ku rê li ber pêvajoya aştiyê vekin. Îhtîmalek heye ku gavên bi vî rengî li meclîsê bersiv bibîne?
Efû tê wateya efûkirina kesekî ji sûcdar e; lê belê, Kurd ne sûcdar in, gelekî ku di seranserê dîrokê de hatiye înkarkirin. Ji ber vê yekê, tiştê ku hewce ye ne efû ye, qanûnên taybet bi naverokek demokratîk a taybetî ji bo pêvajoyê ye. Pêdiviya herî girîng ‘Qanûna Pêvajoya Derbasbûyînê’ e ku dê veguherîna Tevgera Azadiya Kurd ji têkoşîna çekdarî ber bi siyaseta demokratîk ve hêsan bike. Ev qanûn dê bibe bingeha qanûnî ya veguherînek aştiyane. Mirov dikare vê yekê wekî qanûnek taybet ji bo PKK’ê pênase bike an jî weke qanûnek kod bi nav bike.
Qanûnên taybetî yên pêvajoyê divê di Meclîsê de bi lihevkirina hemû aliyan werin derxistin. Tenê li ser bingeha serdestiya hejmarî ya partiya desthilatdar derxistina qanûnan têrê nake; faktora girîng siyasî ye. Komîsyona pêvajoyê divê bibe wesîleya vê hewldanê ji bo bidestxistina lihevkirina siyasî. Pêwîst e ku Meclîs însîyatîfê bigire da ku sedemên bingehîn ên pirsgirêka Kurd çareser bike û ji dîrokê dersan derxe.
Ev pêvajo çi girîngiya dîrokî dihewîne?
Ev ne cara yekem e ku ev ax bi pirsgirêka Kurd re rû bi rû dimînin, lê niha ew nêzîkî çareseriyek rasteqîn in. Qanûna Reformê ya Kurd, ku di sala 1922’yan de hat derxistin, nehat bicîhanîn û derfetek dîrokî ji dest çû. Piştî 100 sal şûnde derfetek duyemîn hat û ev derfet şansê demokratîkkirina Komarê pêşkêş dike. Hemû endamên Meclîsê, bi wêrekî û biryarên xwe, rasterast berpirsiyarê encamên vê derfetê ne. Bi vê hişmendiyê tevgerîn, ji bo bicihanîna rola me ya dîrokî girîng e.
Daxwaza Komîsyonê ya ji bo hevdîtina rasterast a bi Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan re ev demeke dirêj e di rojevê de ye. Li gorî we hevdîtinek wiha dê tevkariyek çawa li pêvajoyê bike?
Ji bo ku pêvajo bi ser bikeve, girîng e ku Komîsyon bi Birêz Ocalan re hevdîtin bike. Birêz Ocalan di veguhertina têkoşîna çekdarî ber bi siyaseta demokratîk de, aktorek diyarker e. Ji hevdîtina bi wî re dûrketin, tê wateya tirsa ji çareseriyê û bêbaweriyê. Pirsgirêka Kurd pirsgirêkek siyasî ye, ne pirsgirêkek ewlehiyê ye; çareserî divê ji saziya siyasî were.
Gelo îhtîmalek heye ku endamên Komîsyonê di demek kurt de biçin Îmraliyê?
Daxuyaniya vekişînê ya 26’ê Cotmehê û pêşketinên siyasî yên dawî îhtîmala hevdîtina bi Birêz Ocalan re xurttir kir. Her çend di nav partiya desthilatdar de hin nakokî hebin jî, tê payîn ku ev gav were avêtin. Ji bo ku pêvajo pêşve biçe, divê tabû werin şikandin û jiberkirinên berê werin rakirin. Ev dikare rê li ber “serdema damezrandina Komara Demokratîk” di sedsala duyemîn a Komarê de veke.
Nêrînên we li ser daxuyaniyên têkildarê Selahattîn Demîrtaş û siyasetmedarên din ên girtî çi ne?
Girtina Birêz Selahattîn Demîrtaş, Fîgen Yuksekdag û siyasetmedarên din berdewamiya wê hişmendiyê ye ku sed sal in gelê Kurd ji derveyî deriyê qanûnê digire. Girtina wan samîmiyeta pêvajoyê têk dibe. ‘Plana Hilweşînê’ di encama berxwedana dîrokî de têk çû; tevî vê yekê, girtina siyasetmedaran wekî dîlgirtiyên siyasî nayê qebûlkirin. Pêvajoya aştiyê ya ku îro tê meşandin encama berxwedana bi salan e.
Serkeftina vê pêvajoyê bi rêya têkoşîna gel a demokratîk li ser bingeha demokrasiyê pêk tê. Gelê Kurd dixwaze derbasî qonaxek azadiyê bibe ku bikaribin bi nirxên xwe re di nava aştiyê de bijîn.
