Li Latîn Emerîkayê salên dawî partiyên çep û demokratîk lawaz bûn, li şûna wan rêveberiyên ewlekarîperest, neteweperest û otorîter xurt bûn. Bi taybetî ev hikumetên ku bi dijberiya xwe ya li koçberan û êrişên li ser saziyên demokratîk li pêş in, li herêmê veguherîn parçeyek ji meyla ku weke ‘Pêla rastgiriya tund’ tê pênasekirin. Di vê pêvajoyê de ku rastgiriya tund li parzemîna navborî bilind bû, Tirkiye bi rêya pîşesaziya parastinê têkiliyên xwe yên leşkerî, bazirganî û siyasî bi lez berfireh dike.
Eger em bi kurtasî bînin bîra xwe, heta dawiya sedsala 20’an li Latîn Emerîkayê hema bibêje qet şîrketeke Tirk tine bû. Li gogrî raporeke ku Enstîtuya Têkiliyên Navneteweyî ya Zanîngeha Neteweyî ya La Plata ya li Arjantînê di sala 2023’an de weşand, niha zêdeyî 20 şîrketên Tirk li Latîn Emerîkayê di serî de li sektorên otomotîv, madenkarî û barhilgiriyê li gelek qadan kar dikin.
Hikumeta AKP’ê di çarçoveya “Plana Çalakiyê ya Latîn Emerîkayê ya sala 2006’an” li nêzî 20 welatan sefaretxaneyên bilind vekir û asta bazirganiyê gihand 15 milyon dolarî. Di 2-3 salên dawî de berê xwe da qadên “leşkerî û teknolojiya bilind.”
Polîtîkaya li ser Latîn Emerîkayê bêguman li ser gelek stratejiyan hate avakirin. Ji projeyên înşaet, enerjî û madenkariyê xwest hatineyeke zêde bi dest bixe û şîrketên pîşesaziya parastinê yên weke Baykar, ASELSAN û Otokar da pêş. Hevkariya bi Latîn Emerîkayê re ku ji aliyê petrola xav, gaza xwezayî, lîtyûm, sifir, zîv û zêr ve dewlemend e, ji bo Tirkiyeyê di heman demê de tê wateya kêmkirina girêdana bi cîhana Rojava û Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê.
ARJANTÎN
Li Arjantînê ku yek ji welatên Latîn Emerîkayê ye ji sala 2023’an û vir ve rêveberiya li ser xeta lîberteryen-rast a Javier Milei li ser kar e. Di dema Milei de ku bi polîtîkayên xwe yên li dijî koçberan û lêgerîna hevpar a li derveyî Rojava balê dikişîne, têkiliyên bi Tirkiyeyê re zêde bûn. Di navbera Pîşesaziya Fezayî û Hewakariya Tirk û INVAP a Arjantînî de sala 2021’ê projeya peykê ya jeostasyoner GSATCOM hate îmzekirin. Ev yek bû yek ji mînakên şênber ên hevkarya teknîkî ya navbera herdu welatan.
Li gel van gavên li qada parastinê û teknolojiya bililnd, têkiliyên aboryê jî balê dikişîne. Di navbera herdu welatan de Peymana Parastn û Teşwîqa Dualî ya Razemeniyan ku ji sala 1992’an û vir ve di meriyetê de ye, bingeha van têkiliyan e. Kordsa ya ser bi Sabanci Holdîngê di dawiya salên 1990’î de li Buenos Airesê navendeke hilberînê ava kiribû.
Tê gotin heta sala 2024’an asta bazirganiya dualî 800 milyon dolar derbas kiriye. Tirkiye berhemên li qadên otomotîv, pîşesazî, makîne, tekstîl û çîmento difiroşe. Ji Arjantînê jî soya, garis û tovan dikire.
BREZÎLYA
Peymana pîşesaziya parastinê ya di navbera Brezîlya û Tirkiyeyê de sala 2022’an hate îmzekirin, di Îlona 2025’an de ji Senatoyê derbas bû. Di çarçoveya peymanê de Otokar wesayitên zirxî, ASELSAN jî sîstemên elektronîk ên cihêreng pêşkêşî bazara Brezîlyayê dikin.
Têkiliyên enerjî û bazirganiyê jî xwe didin pêş. Şîrketa Tirk Karpowership li Brezîlyayê kar dike. Di sala 2024’an de bi şîrketa enerjiyê ya dewletê Petrobras re li qada gaza xwezayî peymana hevkariyê hate îmzekirin.
Brezîlya li Latîn Emerîkayê yek ji şirîkên bazirganiyê yên herî girîng e.
EL SALVADOR
Li welatê El Salvador ku bi polîtîkayên hişk ên Serokdewlet Nayib Bukele û projeyên girtîgehên mezin di rojevê de ye, têkiliyên bi Tirkiyeyê re xurt bû. Piştî serdana Bukele ya sala 2022’an a li Tirkiyeyê li qadên parastin û aboriyê peymanên nû ketin rojevê. Di sala 2025’an de peymaneke hevkariya pîşesaziya parastinê ji meclîsê derbas bû.
Ya herî zêde bal kişand jî li qada aboriyê bû. Yilport a ser bi Yildirim Holdîngê ragihand ku wê li Acajutla û La Unionê ku du bendergehên herî girîng ên welêt e bi 1,6 milyar dolarî razemeniyê bike. Ev hejmar di dîroka El Salvadorê de weke razemeniya herî mmezin a li sektora taybet tê nirxandin. Di çarçoveya vê peymanê de Yilport wê bendergehan 50 salan bixebitîne.
KOLOMBIYA
Hikumeta çep a Gustavo Petro di çarçoveya pêvajoya “Total Peace” de hevdîtinên aştiyê dewam dikir, lê di heman demê de li qada parastinê bi Tirikyeyê re danûstandin zêde kir. Di civînên stratejîk ên navbera wezîran de ku sala 2025’an hatin lidarxistin, hate ragihandin ku ÎHA yên Bayraktar TB bala wan dikişîne.
Li gel rojeva parastinê, têkiliyên aboriyê jî bi bêdengî dimeşin. Bi saya peymanên bazirganiyê yên heyî û statuya çavdêriyê ya Tirkiyeyê ya li Civaka Andê, li sektorên înşaet, madenkarî û enerjiyê deriyên nû li şîrketên Tirk vedibin. Asta bazirganiyê ya navbera herdu welatan di sallên derbasbûyî de gihîştibû 1 milyar dolarî.
ŞÎLÎ
Şîlî u weke ‘biryargeha herêmî’ ya ASELSAN’ê tê naskirin, li parzemînê yek ji şirîkên herî girîng ên Tirkiyeyê ye. Li Şîliyê ku yek ji hevkarê parastinê yê Tirkiyeyê li Latîn Emerîkayê ye, ASELSAN’ê di sala 2024’an de li Santiagoyê ofîsa xwe ya herêmî vekir. Ev ofîs ku giraniyê dide ser projeyên modernîzasyona hêzên deryayî yên Şîliyê bû xelekeke nû ya hevkariya agahîwergirtinê, radar û sîstemên elektronîk ên ji sala 2011’an û vir ve dewam dike.
Lê belê têkilî ne tenê li qada parastinê ye. Peymana Bazirganiya Serbest ku di navbera Tirkiye û Şîlî de sala 2011’an kete meriyetê hîn jî girîng tê dîtin. Li sektora madenkariyê bi taybetî li qadên lîtyûm û sifirê bala şîrketên Tirk zêde bû. Fîrmayên weke Balsu Gİda ku hilberînerê findiqê ye gavên razemeniyê avêtin.
FAKTORA THY
Li aliyê din li gel Yildirim Holdîng şîrketa Tirk a bi nav ê Global Ports Holdîng li Karîbîkê pênc bendergehan dixebitîne.
Faktoreke din a ku têkiliyên navbera Tirkiye û herêmê kûrtir kir Rêyên Hewayî yên Tirk (THY) ye. THY seferên yekser ber bi Meksîka, Brezîlya, Kuba, Kolombiya, Şîlî, Panama û Venezûelayê dike.
Dewleta Tirk ragihandibû ku heta dawiya sala bihurî li Latîn Emerîka û Karîbîkê 688 şîrketên wan hene û stoka razemeniya sermayeyê ya van şîrketan a li welêt jî derdora 3,4 milyar dolar e.
